Als het recht een keertje zegeviert in Turkije

Elke dag neemt de spanning in Taksim, mijn wijk in Istanbul, toe. ,,Nog veertien dagen'', zei een buurtgenoot gistermorgen, ,,en Ali is bij God.''

Ali is niet zijn echte naam maar vrijwel iedereen in de wijk die deze Ali kent, etaleert zonder gêne zijn plezier over de problemen waarin deze zich nu lijkt te bevinden. Gerechtigheid is vaak ver te zoeken in Turkije, maar nu lijkt het er toch van te komen.

Ooit was Ali een hoge politiefunctionaris maar hij ging, zoals zo veel overheidsdienaren, op jonge leeftijd met pensioen. Door zijn verleden bij de politie kent Ali het politieke systeem als geen ander en volgens critici exploiteert hij de vele mazen die de Turkse wet biedt voor de enige echte grote liefde in zijn leven: geld.

Het begon allemaal een paar maanden geleden, zo weet een straatgenoot, toen twee mannen zich bij Ali's autoverhuurbedrijf meldden. Ongure types, zegt iemand die ze zag, maar voor de ex-politiechef was dat geen probleem toen zij een buidel geld tevoorschijn haalden om een Ford Focus te huren. Het leek goed te gaan, tot een telefoontje van de politie uit Izmir volgde: de twee hadden de auto gebruikt bij een hele reeks aan criminele vergrijpen. Nu is het volgens de regels van de Turkse autoverhuur zo dat, als de klant het voertuig eerder dan afgesproken terugbrengt, deze een deel van zijn of haar geld terugkrijgt. Maar in plaats van geld terug te geven liet de ex-politiechef, die besefte dat de juridische positie van de twee door hun arrestatie danig was verzwakt, ze nog een keer de hele som voldoen. Het bedrog leek ongestraft in de boekjes bijgeschreven te kunnen worden, totdat een paar weken geleden de telefoon bij het autoverhuurbedrijf rinkelde. ,,Ik bel je vanuit de gevangenis'', zei de stem aan de andere kant van de lijn. ,,Over een maand of wat kom ik vrij. En geloof me: ik weet je te vinden.''

Ik heb me de afgelopen dagen vaak afgevraagd waarom de buurt zo geniet van dit verhaal, totdat een wijkgenoot me een waardevolle aanwijzing gaf. ,,Het is een dubbeltje op zijn kant in Turkije of je je recht kan halen. Nu komt boontje om zijn loontje – het zou altijd zo moeten zijn.''

Maar vaak is het niet zo in Turkije, al was het maar omdat gerechtelijke procedures lang zijn en je maar moet afwachten wat ze opleveren. ,,Iedereen in Turkije is altijd bang om besodemieterd te worden'', legde een zakenman ooit uit. ,,Dat leidt ertoe dat je altijd stress hebt. Als er iets mis gaat moet je een fortuin aan advocaten uitgeven, maar of het iets helpt, is vers twee.''

Het is een klacht die je vaak hoort in dit land: de overheid schiet te kort in zijn rol als scheidsrechter, en dus sta je er – als puntje bij paaltje komt – als burger alleen voor. Op zo'n moment bepaalt een veelheid aan factoren of je uiteindelijk je recht kan halen. Misschien nog meer dan een goede advocaat helpt een fijne amca (een machtige oom en/of beschermheer) die op het juiste moment aan de juiste touwtjes kan trekken. En voor wie amca's ontbeert, is fysiek geweld altijd een laatste optie.

Misschien dat de angst om bedrogen te worden een gevolg is van de snelle ontwikkeling die Turkije doormaakt. Sommige oudere Turken denken nog terug aan de goede oude tijd toen de steden in dit land nog klein waren en je wist dat je iemand kon vertrouwen als hij uit jouw streek kwam. Zakenlieden sloten toen vaak zelfs geen contracten af, want een man was een man en een woord een woord. Inmiddels is Turkije geïndustrialiseerd en woont een groot deel van de bevolking in steden. En daar is de sociale controle minder en het leven harder. De contracten rukken inmiddels op en de overheid doet toenemende pogingen om het juridische en politieke systeem transparanter te maken. Maar tot die evolutie is voltooid, trekt de gerechtigheid vaak aan het kortste eindje.

En dus genieten Turken als het recht zegeviert. Weinigen in mijn wijk hopen dat het uiteindelijk tot een vuurgevecht komt, maar de angst van de ex-politiechef, die over de hele affaire zwijgt als het graf, is voor velen al plezier genoeg.