Ongeluk is besmettelijk

Wraak is een gerecht dat het beste koud genuttigd kan worden, liet Minette Walters de hoofdpersoon in The Echo (1997) verkondigen. Het had het motto kunnen zijn van haar nieuwste roman, The Shape of Snakes, waarin een zekere M. Ranelagh – haar voornaam komen we niet te weten – met grote vasthoudendheid poogt te reconstrueren welke gebeurtenissen twintig jaar geleden in de armoedige Londense straat waar zij en haar man toen woonden, leidden tot de dood van een zwarte vrouw. Het was M. zelf, de jonge onderwijzeres van het buurtschooltje, die `gekke Annie' aantrof – letterlijk in de goot en stinkend naar urine. Onderzoekingen van politie en gerechtelijk patholoog-anatoom wezen uit dat Annie stierf doordat ze in dronken staat onder een auto was gekomen. M. echter meent in de verbaasde blik van de stervende te hebben gelezen dat zij was vermoord, en wel door een bekende.

Is M. een hysterica die overal racisme en seksisme ontwaart en de heldin wil spelen? Volgens de politieagent die de zaak in handen heeft zeker. De meeste van M.'s familieleden, vrienden en buren delen zijn overtuiging; haar echtgenoot is allergisch voor de geringste toespeling op de fatale avond. Zelfs de lezer, hoe geneigd ook tot identificatie met de ik-figuur, gaat aarzelen. Dat M. in de twintig jaar die ze na Annies dood in het buitenland doorbracht, fanatiek bleef streven naar eerherstel en zelfs haar kinderen voor haar karretje spande, neemt ons tegen haar in. En dan zijn er de psychiatrische rapporten waarin een goedmoedige analyticus, in wie ze kennelijk vertrouwen heeft, haar karakteriseert als een buitengewoon manipulatieve persoonlijkheid – een plausibele diagnose als je ziet hoe meedogenloos de geobsedeerde, wraakbeluste M. vriend en vijand inzet als waren zij pionnen in haar schaakpartij. Of is toch niet wraak maar – sympathieker – gerechtigheid het doel?

Minette Walters is een van de topauteurs in de hedendaagse misdaadliteratuur. Met haar romans zette zij de ijzeren wetten van de detectiveroman op hun kop. In het fascinerend-enge The Sculptress (1993) bijvoorbeeld, waarvan de succesvolle televisiebewerking ook in Nederland is uitgezonden, zaait ze twijfel over de schuld van een veroordeelde moordenares. Ook in deze zevende roman geeft ze een wonderlijke draai aan het genre. Het is maar de vraag of hier wel sprake is van moord – evengoed kunnen we te maken hebben met een gestoorde hoofdpersoon, wier op hol geslagen fantasie maakt dat ze haar buren behalve van moord ook beticht van dierenmishandeling, incest, overspel, prostitutie, diefstal en nog zo wat. Slangen lijken het inderdaad: M.'s asociale, aan drank, drugs en seks verslaafde buurtgenoten, die hun kinderen verwaarlozen en krioelen in een poel van haat en domheid. Vooroordeel, stemmingmakerij en de alledaagse mispercepties tussen mensen – vanaf haar debuut The Ice House (1992) een favoriet thema – spelen opnieuw een grote rol. ,,Wat mij fascineert,'' zei Walters vorig jaar in een interview met Opzij, ,,is dat wij anderen zien en interpreteren via onze eigen projecties. Ons begrip is beperkt.''

In Walters' levensbeschouwing heeft misdadigheid veel te maken met gebrek aan ontwikkeling en jeugdige verwaarlozing. Ranelaghs speurwerk biedt Walters de gelegenheid een milieu te schetsen waarin armoede, kwaadaardigheid, sociaal verval en eenzaamheid de sfeer bepalen. Anno 1998 worden de eenvoudige huurhuizen van het straatje tegen torenhoge prijzen verkocht, in 1978 hoopte het vuilnis zich in de straten op tengevolge van stakingen en had het weinig gescheeld of M. had Annie tussen de troep helemaal niet opgemerkt.

Ook met de vorm van het crime-genre experimenteert Walters graag. In het bekroonde The Scold's Bridle (1994) wisselde ze het lopende verhaal af met dagboekfragmenten van het slachtoffer; in The Shape of Snakes krijgen we als romantekst bij stukjes en beetjes M.'s complete dossier overhandigd, een dik pak papier dat ze in een rugzakje meesleept en dat twintig jaar correspondentie, e-mail, interviews, foto's en rapporten bevat. Walters voorzag M.'s correspondenten elk van een eigen toon en taal, de typograaf ontwierp bij passende handschriften. Zo is The Shape of Snakes een prachtig bouwwerk geworden. Niet wraak blijkt uiteindelijk het onderwerp maar ongeluk, met compassie beschreven. Besmettelijke ongelukkigheid, want `unhappiness has a habit of being passed around'.

De Nederlandse vertaling van `The Shape of Snakes' verschijnt in februari 2001 bij de Boekerij.