Lees vooral eerst voetnoot nummer 4

President Dwight Eisenhower liet zich ooit ontvallen dat de benoeming van zijn partijgenoot Earl Warren, de populaire gouverneur van Californië, tot voorzitter van het federale Hooggerechtshof een van zijn grootste fouten was geweest. Dat illustreert hoeveel het Hooggerechtshof ertoe doet in de VS én hoe onvoorspelbaar presidentiële benoemingen kunnen uitpakken.

De anekdote is volop actueel na de jongste, unieke presidentsverkiezingen. Het Hooggerechtshof heeft zijn attentiewaarde zelfs nog verhoogd door zich rechtstreeks in de strijd tussen Bush en Gore te mengen. De rollen lijken wel omgedraaid. In plaats van een president die de rechters kiest zouden het rechters zijn die de president aanwijzen en daarmee invloed hebben op hun eigen opvolging. Dat thema kan de komende presidentiële ambtsperiode namelijk zeer wel aan de orde komen. Het oudste lid van het huidige Hof is de tachtig reeds gepasseerd, twee leden van het Hof hebben een behandeling voor kanker achter de rug en opperrechter Rehnquist (76) tobt met een hardnekkige hernia.

Uitspraken van het Hooggerechtshof grijpen diep in het leven van de Amerikanen in, zo blijkt nog eens uit twee recente bijdragen aan de omvangrijke literatuur over deze instelling. The Warren Court van Lucas Prowe richt zich op de periode van Opperrechter Earl Warren, een periode van ongekende juridische daadkracht. Het Warren Court is vooral de geschiedenis ingegaan door de uitspraak in de zaak-Brown (1954), waarin de rassensegregatie in het onderwijs ongrondwettig werd verklaard. Maar het Hof deed ook baanbrekende uitspraken over het beginsel one man, one vote, het verbod van anticonceptiemiddelen en de rechten van de verdachte in strafzaken.

Gewone mensen

A People's History of the Supreme Court van politicoloog en jurist Peter Irons bestrijkt de hele geschiedenis van het Hof. Irons geeft korte typeringen van iedere rechter die deel uit heeft gemaakt van het Hof en uitvoeriger portretten van de juridische reuzen in zijn geschiedenis. Hij brengt ook de gewone mensen in herinnering wier naam werd verbonden aan grote juridische precedenten zoals de zwarten Dred Scott en Homer Plessy in de negentiende eeuw, Lillian Gobitas (die op school weigerde de vlag te groeten) en Norma McGorvey alias Jane Roe, de inzet van een principiële abortusuitspraak uit 1974.

De enorme betekenis van het hof berust op het toetsingsrecht, de bevoegdheid wetten en besluiten nietig te verklaren omdat ze in strijd zijn met de grondwet, in het bijzonder de Bill of Rights (de opsomming van mensenrechten). Daar komt bij dat het Hof niet verplicht is een beslissing te geven over iedere zaak die het wordt voorgelegd. Het maakt zelf een, uiterst selectieve, keuze in een procedure die bekend staat als certoriari.

De grote vraag - ook nu weer bij de nasleep van de presidentsverkiezingen - is: hoe politiek is het Hooggerechtshof? Het antwoord hangt af van wat men onder politiek verstaat. In één opzicht is het Hof nu minder politiek dan vroeger. Tot in de jaren veertig beschouwden de rechters een benoeming in het Hooggerechtshof niet noodzakelijk als het toppunt van hun loopbaan. Hugo Black, die door Franklin D. Roosevelt werd benoemd en een enorme invloed heeft gehad, had zelf presidentiële ambities. Of neem rechter Davis, die de potentieel doorslaggevende stem was toebedacht in de beslissing over de rommelige presidentsverkiezing van 1876 tussen Rutherford Hayes en Samuel J. Tilden. Op het hoogtepunt bedankte Davis voor het Hof; zijn vervanger gaf de zege aan Hayes. Men sprak van een gestolen verkiezing.

De politieke strijd krijgt in het Hof tegenwoordig vooral de vorm van een onophoudelijk touwtrekken tussen terughoudendheid en activisme. Aanhangers van de eerstgenoemde leer laten zich vaak voorstaan op een strikte uitleg van de constitutie en verwijten de anderen dat ze verder gaan dan de grondwetgever bedoelde. De activisten brengen daar tegen in dat het gaat om een `levende constitutie' – en dat de opstellers dat wel degelijk beseften.

Hogedrukpan

Het probleem is dat men de geschreven constitutie uit het hoofd kan leren, zoals Amerikaanse schoolkinderen ooit verplicht waren, en nog steeds weinig kan weten van haar betekenis. `De constitutie is wat de rechters zeggen dat zij is', zoals een Opperrechter eens opmerkte. Deze omstandigheid maakt het Hooggerechtshof tot een permanente `hogedrukpan', zoals rechter Black het typeerde. Het heeft vreselijke misbaksels opgeleverd, zoals het jarenlang stelselmatig ontkennen van de rechten van zwarten na de verkiezing van 1876, èn bakens voor de rechtstaat, zoals de uitspraken in Brown en Miranda (met de waarschuwing dat een gearresteerde verdachte niet tot antwoorden verplicht is).

Het Warren-tijdperk springt eruit door dergelijke geïnspireerde uitspraken. Er past maar één woord bij, concludeert Powe: `revolutionair'. Maar wat de constitutionele rechter kan geven, kan zijn opvolger ook afnemen. De decennia na Warren hebben dan ook in het teken gestaan van de reactie. Bij lezing van beide boeken treft nog het meest de ogenschijnlijk bescheiden vierde voetnoot in de uitspraak van rechter Harlan Fiske Stone in een verder onbelangrijke zaak-Carolene Products uit 1938 over een beweerdelijk inferieur melksurrogaat. Stone greep deze kwestie aan om een constitutionele toets te introduceren voor wetgeving die gericht was tegen `duidelijke en geïsoleerde minderheden'.

Volgens Irons ging het de rechter minder om de crisisgezinnen die geen volle melk voor hun kinderen konden betalen dan om de berichten die hij de dag van de zitting in de ochtendkrant las over de jodenvervolging in Hitler-Duitsland. Hoe dat ook zij, de voetnoot van Stone bereidde de weg voor de klapper van Warren in de zaak-Brown. En ook nu het tij wat is verlopen, spreekt men in Amerika nog steeds van `de meest invloedrijke voetnoot in de constitutionele geschiedenis'. Dat zegt iets over de kracht van constitutionele ideeën.

Lucas A. Powe jr.: The Warren Court and American Politics.

The Belknap Press, 566 blz. ƒ101,50

Peter Irons: A People's History of the Supreme Court.

Viking, 542 blz. ƒ86,90