Leiden versus de president van Amerika

Jeremy Bangs tikt met zijn wandelstok tegen een plek met pas gevoegde nieuwe bakstenen in de grillige restanten van wat eens de Onze Lieve Vrouwekerk was. Vanwege de regen heeft hij zijn pet – model Kruimeltje – diep over zijn voorhoofd getrokken. ,,Dat nieuwe metselwerk is onderdeel van de propaganda van de gemeente Leiden.'' Slechts een licht accent verraad zijn Amerikaanse herkomst.

De historicus Bangs is gewikkeld in een taai gevecht met de Leidse overheden. Of eigenlijk met de lokale afdeling van de PvdA, die nog altijd zeer machtig is en die hij consequent Partij van de Aannemers noemt. ,,Afgezien van het Biosciencepark heeft Leiden geen industrie,'' zegt Bangs, ,,om dus enige werkgelegenheid te scheppen bedenkt de lokale PvdA voortdurend afbraak- en nieuwbouwprojecten voor de aannemers in de stad.''

Inzet van het conflict is volgens Bangs: het behoud van historisch erfgoed van de Pilgrim Fathers. Dat is de befaamde groep kolonisten, die begin zeventiende eeuw om religieuze redenen Engeland ontvluchtten en via het gastvrije Leiden terechtkwamen in de Nieuwe Wereld. Daar kregen zij in de nationalistische negentiende eeuw mythische proporties als Stichters van de Natie. Dr. Jeremy Dupertuis Bangs is directeur van The Leiden American Pilgrim Museum, een wat weidse benaming voor de éénkamer tellende uitstalling van Pilgrimparafernalia in een eeuwenoud huisje in een steegje, de Beschuitsteeg, aan de voet de Hooglandse Kerk. Drie jaar geleden ging het micromuseum open en inmiddels zijn er, volgens Bangs, achtduizend bezoekers langsgeweest van wie de helft Amerikanen.

Hier in de motregen van een grijze decemberdag staat een morsige muur op een piepklein pleintje achter de Haarlemmerstraat, de winkelpromenade van Leiden. De heroïsche historie lijkt erg ver weg. Volgens Bangs kerkten de Pilgrims, of althans een aantal van hen, in dit godshuis. En dat waren niet de minsten: Philip de la Noye zou één van hen zijn geweest en dat was een voorvader van president Franklin Delano Roosevelt. Voor Amerikanen, vooral degenen met White Anglo-Saxon Protestant- achtergrond die op zoek zijn naar hun roots, heeft deze troosteloze plek bijzondere betekenis.

De gemeenteraad van Leiden besloot zes jaar geleden de overblijfselen, die ooit als antiparkeermaatregel opnieuw waren opgemetseld, te slopen. Daar staken omwonenden en een lokale organisatie die ijvert voor het behoud van Leidse monumenten, via de rechter een stokje voor. Deze zaak, waarin Bangs zich heeft gevoegd, is inmiddels bij de Raad van State beland, die een dezer dagen uitspraak moet doen.

Hoe historisch is de plek? Het nieuwe metselwerk in de muur dient volgens Bangs slechts om de rechters ervan te overtuigen dat het om een jonge, door de gemeente vervaardigde, ruïne gaat. Maar, en hij wijst op het opbollend plaveisel, de echte fundamenten van de kerk zijn wel degelijk aanwezig, alleen weggewerkt onder de grond. Een fragment van een zijmuur van de kerk is bovendien zichtbaar in het aanpalende filiaal van kledingwinkel van Hennes & Maurits. ,,Toen ik pas in Nederland was in 1970, heb ik hier foto's gemaakt: de hele muur stond er nog,'' zegt Bangs met een verwijtende ondertoon in zijn stem.

Bangs ziet de vernietiging van de Vrouwekerkruïne als onderdeel van een ambitieus plan van de gemeente om de oude binnenstad te revitaliseren. De PvdA lanceerde twee jaar geleden het zogeheten Aalmarktproject tussen Oude Rijn en Breestraat: een winkelcentrum met als trekkers V&D, Albert Heijn en Peek & Cloppenburg. In dat gebied staat echter nog ergens een vleugel van het voormalige ziekenhuis waar één der Pilgrims, Myles Standish, is opgenomen geweest. Bangs heeft het gebied daarom ook bestempeld tot Pilgrim-erfgoed. Omdat de gemeente Leiden, en met name de toenmalig verantwoordelijk PvdA-wethouder Tjeerd van Rij geen sjoege gaf, lanceerde Bangs via het internet steun bij nakomelingen van Pilgrims in de VS. De daaropvolgende respons, en dreiging met een consumentenstaking in Amerika, zorgde er afgelopen zomer voor dat Ahold, behalve eigenaar van Albert Heijn tevens bezitter van een reeks winkelketens in de VS, zich schielijk uit het project heeft teruggetrokken. Bangs heeft nu zijn aandacht gericht op Fortisbank en ABN Amro, betrokken bij het project en groot in de VS. Hij toont een brief gericht aan Fortis waarin wederom gedreigd wordt met consumentenstaking.

Ex-wethouder Tjeerd van Rij (hij trad mei dit jaar af wegens een andere kwestie) beschouwt Bangs als een querulant. ,,Het is mooi dat hij zich inzet voor ons cultureel erfgoed. Hij moet alleen geen onwaarheden rondbazuinen.'' Volgens Van Rij werd de Onze Lieve Vrouwenkerk nauwelijks gebruikt door Pilgrims.

En het argument tegen het Aalmarktplan omdat een Pilgrim in het gasthuis gelegen heeft, wijst hij af. ,,Ik vind het pedant van die Amerikanen dat zij om die ene Pilgrim dwarsliggen. Als bestuurder van Leiden moest ik dat belang afwegen tegen de belangen van duizenden Leidse ingezetenen van nu.''

De Amerikaanse ambassadeur in Nederland, Cynthia Schneider, beschouwt Bangs echter helemaal niet als querulant. Zij ziet de door hem geïdentificeerde Pilgrim-locaties in Leiden als belangrijke cultuur-historische plekken. ,,Moeten wij soms bewijzen hoeveel Pilgrims ter kerke gingen in de Vrouwekerk? Bespottelijk. De bestuurders van Leiden zijn very disrespectful.''

Nu het federale Hooggerechtshof in Washington George W. Bush heeft benoemd tot nieuwe president, zal Schneider binnenkort, als Clinton-benoeming, het veld ruimen. Maar het stadsbestuur van Leiden krijgt er een machtige tegenspeler bij. Toen duidelijk werd dat Bush, ook een Pilgrim-afstammeling, president wordt, hing Bangs aan de telefoon: ,,Leiden kan zijn borst nat maken. Ik heb nu Bush als medestander.'' Het klonk serieus.