Taalspel in boerendrama

De titel van de voorstelling biedt uitzicht op een grandioos boerendrama: Messen in Hennen (Knives in Hens) van de Schotse auteur David Harrower (1966). Hoewel de mystiek van het boerenland, de akkers en jaargetijden, de onbeheerste krachten van een besloten gemeenschap de dramatische lijn vormen, gaat het stuk over taal. Meteen de eerste scène is een fraai en bijna teder voorbeeld van de poëzie van taal, wat vergelijkingen zijn en hoe moeizaam de wereld te vatten is in woorden.

Een man, een ploeger, zegt tegen zijn vrouw: `Jij bent net een akker.' Even later: `De maan is net als een kaas.' Zijn vrouw, prachtig verwilderd gespeeld door Tamar van den Dop, kan hem in deze abstracties niet volgen. Zij wil geen akker zijn en de maan is nooit een kaas geweest. Zij is `ik', de maan is de maan. Metaforen tasten haar wereldbeeld aan. Zij wil dat de hemel de hemel is en niets anders.

De speelvloer bestaat uit een grof bastion van hout. Regisseur Anny van Hoof kiest ervoor de uitvoerige regieaanwijzingen tegen het achterdoek te projecteren. Hierdoor ontstaat een stilering die in mooi evenwicht is met het pathos, dat geleidelijk de overhand neemt. De aanzet met het taalspel blijkt, bij verrassing, de dramatische kern te zijn. De angsten van de vrouw dat de wereld haar ontglipt als zij er niet de juiste woorden voor kan vinden, worden verhevigd in haar contacten met de molenaar. Aan hem dicht zij kwade en vooral onstuitbare erotische machten toe. Hij leest en schrijft; tekenen van het kwaad. Hij is buiten de gemeenschap verstoten. Xander Straat vertolkt hem in een griezelige stijl van spokerij, waarbij de ploeger (Flip Filz) als een wonder van eenvoud afsteekt. Dat is schijn. De ploeger houdt niet van zijn vrouw, die nog steeds kinderloos is, maar van zijn paarden bij wie hij slaapt. De molenaar dwingt de vrouw tot dit inzicht in een scène vol ongeloof en waanzin van haar kant, waarbij je alleen maar aan Lady Macbeth kunt denken of aan de rauwe oerdriften van Wuthering Heights.

Tot slot verricht een uit de lucht tuimelende molensteen zijn vernietigende werk. De molenaar met geheime machten wint het van de aardse ploeger. De vrouw zit aan de rand van de Bühne en benoemt de zaken zoals ze zijn. De hemel, een konijn, de akker die zij niet is. Messen in Hennen is intrigerend en wonderlijk tegelijk. Het toont aan dat taalverwarring tot razernij en doodslag kan leiden. Zonder taal geen houvast. Die mentale onzekerheid symboliseert Tamar van den Dop heel lucide, en daarom mooi dramatisch.

Voorstelling: Messen in Hennen door Noord Nederlands Toneel. Tekst: David Harrower; vertaling: Tom Kleijn; regie: Anny van Hoof; spel: Tamar van den Dop e.a. Gezien 12/12 Machinefabriek, Groningen. Tournee t/m 3/2. Inl. (050) 3113399, info@nnt.nl.