ED VAN DER ELSKEN

Tijdens zijn leven maakte fotograaf-filmer Ed van der Elsken vele reizen die meer dan eens uitmondden in een fotoboek. Zo publiceerde de Bezige Bij in 1958 Bagara, een fotoboek met zwart-wit opnamen van een reis door Centraal Afrika (en begeleidende tekst van Jan Vrijman). Negen jaar later verscheen bij uitgeverij Polak en Van Gennep het reisboek Amerika in termijnen, een coproductie van A. de Swaan (tekst) en Van der Elsken (foto's). En in 1988, twee jaar voor zijn dood, publiceerde uitgeverij Fragment het fotoboek De ontdekking van Japan.

Reis om de wereld, vandaag en morgen te zien bij de VPRO, is een filmisch verslag van Van der Elskens bezoeken, eind jaren vijftig, aan Centraal Afrika en de Verenigde Staten. Het gaat om geluidloze zwart-wit filmpjes van zo'n vijftien minuten, die de Avro jaren geleden al eens uitzond. De filmer stuurde zijn travelogues destijds iedere maand naar de omroep, voorzien van instructies voor de eindredacteur.

Reis om de wereld, zo valt al snel op, is niet altijd van even goede kwaliteit, maar vaak wel opmerkelijk intiem. Van der Elsken komt naar voren als een levensgenieter, die van gekkigheid niet weet waar hij het zoeken moet. Nu eens raast hij met zijn vrouw Gerda door kronkelige straatjes in een oldtimer, dan weer ontwaakt hij, temidden van een stel koeien, met zijn blote voeten door het autoraam. Gerda maant hem om op te staan, een bevel dat hij braaf opvolgt, om vervolgens zijn lippen te tuiten voor een kus. Even daarvoor streelde hij met zijn camera haar borsten, benen en dijen onder een waterval.

Maar in Reis om de wereld maken we ook kennis met Van der Elskens sociale invoelingsvermogen. We zien honderden schamele woonbootjes op een meer, en een kleuter met een pas geboren kind op de rug. De camera registreert dit alles tergend langzaam, alsof de filmer wil aangeven: vergeet dit niet.

Filmretrospectief Ed van der Elsken. Vandaag:

`Reis om de wereld, deel 1', Ned.3, 0.00-0.13u.

Morgen: deel 2, Ned.3, 0.15-0.28u.

(Tekst Danielle Pinedo, foto Van der Elsken, NFA)