Een ongewenst, springend hondje

Een document uit 1634 duidt Rembrandt aan als `coopman te Amsterdam'. Door zichzelf als koopman te laten registreren, kon de kunstenaar de restricties omzeilen die golden voor leden van het schildersgilde. En, hoewel niet al zijn zakelijke transacties even gelukkig uitvielen, had Rembrandt een goed oog voor de markt waarvoor hij werkte. Zo schijnt hij van zijn prenten soms onvoltooide proeven en extra staten in circulatie te hebben gebracht, in de wetenschap dat er altijd een trouw publiek was dat al die varianten verzamelde. Dat er in Rembrandts tijd inderdaad belangstelling bestond voor de verschillende staten van zijn etsen, blijkt uit de tekst achter op Rembrandts moeder met een hand op haar borst. Het 17de-eeuws opschrift `dit is Ongemeen, met asseering achter de rugh', getuigt van een oog voor detail en waardering voor een ongebruikelijke arcering.

De tentoonstelling Rembrandt in alle staten in het Rijksprentenkabinet laat mooie voorbeelden zien van de achtereenvolgende fasen van het werkproces dat leidt tot een voltooide prent, maar ook van de varianten die Rembrandt tussentijds op de markt bracht. De expositie vormt het tweede deel van een samenwerkingsproject van het Rijksmuseum en het British Museum in Londen, de twee musea die de meest uitgelezen collecties Rembrandtprenten ter wereld bezitten. Het eerste deel, dat het afgelopen najaar in Amsterdam te zien was, ging in op de vroege prentenproductie van de kunstenaar; nu worden etsen getoond die hij vanaf het midden van de jaren veertig van de 17de eeuw heeft gemaakt.

Inmiddels had Rembrandt, van wie de vorige tentoonstelling nog enkele van de eerste stappen in de etstechniek liet zien, zich al lang en breed ontwikkeld tot een buitengewoon vaardig en inventief graficus. Blijkbaar was zijn roem evenredig gegroeid, want in deze expositie blijkt het aantal geëtste portretten – gemaakt in opdracht van de geportretteerde – enorm toegenomen. In het schitterende portret van de 29-jarige patriciër Jan Six (1647) staat deze, ten voeten uit, in een schijnbaar ongedwongen pose bij het open raam in een boekkatern te lezen. De vormgeving van deze ongekende compositie zal Rembrandt de nodige hoofdbrekens hebben gekost, zoals blijkt uit de correcties in details en variaties in subtiele effecten van licht en toon, in de drie naast elkaar tentoongestelde staten van de ets.

Maar het opvallendst in de reeks voorstellingen is wel Rembrandts voorbereidende schets. In vergelijking daarmee komt de uiteindelijke prent heel wat minder ongedwongen over. In vlotte halen van de rietpen is Six ook hier staande bij het raam weergegeven. Maar zijn houding is nogal lomp, zijn handen zijn leeg en zijn blik dwaalt, terwijl een hondje tegen hem opspringt, dromerig naar de verte. Mogelijk heeft Six bezwaar gemaakt tegen deze voorstelling en heeft hijzelf aangedrongen op een statiger, intellectueler portret, met als attributen boeken en een degen.

Naast portretten heeft Rembrandt in deze jaren ook ambitieuze prenten gemaakt op groot formaat en met composities die rijk zijn aan figuren. Een hoogtepunt van dergelijk werk is de dramatische Kruisiging van Christus (1653). De prent is uitgevoerd in de drogenaald-techniek, waarbij de kunstenaar de voorstelling met de burijn direct in de koperplaat aanbrengt. Door deze werkwijze ontstaat een braam aan de rand van de lijnen, die in de afdruk een mooi fluweelachtig effect oplevert. De braam slijt snel waardoor de oplagen van drogenaald-prenten doorgaans laag blijven. Dat is er de reden voor dat Rembrandt de afdrukken met uiterste zorg heeft omringd, zoals is te zien aan enkele schitterende voorbeelden van de verschillende staten. Eén ervan is afgedrukt op duur perkament, mogelijk om de trouwe fans, de verzamelaars die alle varianten kochten, van nog een extra versie te voorzien. En Rembrandt zou geen waarachtig `coopman' zijn als hij de dure, grote koperplaat die na de eerste oplagen al danig was gesleten, niet nog eens helemaal omwerkte. Deze vierde staat kenmerkt zich door een dicht netwerk van de lijnen die over waren gebleven van de oude voorstelling, en zware, overheersende contouren van nieuw toegevoegde figuren. Deze combinatie sorteert een monumentaal effect in een grotendeels duistere compositie waaruit de figuur van Christus aan het kruis sterk verlicht naar voren komt. Rembrandts koopmansgeest gaat hier op een verrassende manier hand in hand met artistieke inventiviteit.

Tentoonstelling: Rembrandt in alle staten, deel II. Rijksmuseum (Ingang West, Stadhouderskade 42, Amsterdam). T/m 7/1. Open: dag 10-17 uur, 1 jan gesloten. Brochure: Ger Luijten, Rembrandts etsen (Uitg. Waanders), 48 blz., ƒ 30,-; Catalogus Rembrandt the Printmaker (Uitg. Waanders), 384 blz., ƒ 95,-. Inl.: (020) 6747047.