ED VAN DER ELSKEN

Hij rommelde altijd zelf maar zo'n beetje met 8 en 16 millimeter, zei Ed van der Elsken eens, want filmen volgens de gebaande paden was een dure grap die de maker grote beperkingen oplegde. Hij wilde geen verantwoordelijkheid jegens medewerkers, hij deed het liever zelf, en hij wenste zich ook niet afhankelijk te voelen van geldschieters, want dan kreeg je te maken met `het ingebouwde nadeel ten opzichte van de alleenwerkende modderaar'. Zelf rekende hij zich liever tot de modderaars.

Zijn oeuvre, waaruit de VPRO twee weken lang elke avond een greep doet, omvat dan ook heel wat filmpjes die Van der Elsken in eigen beheer heeft gemaakt en die buiten het circuit van de festivals zelden te zien waren. Zo'n filmpje als Handen (1960) bijvoorbeeld, dat vanavond wordt vertoond. Het duurt enkele minuten, maar het vertelt het hele leven – van de rimpelige knuistjes van de baby die in de openingsscène ter wereld komt, tot en met de gevouwen handen op het oude (dode?) lijf in het slotbeeld.

Tussendoor komen alle levensfasen voorbij: kinderhandjes op een beslagen ruit, een hand die een liefdesbriefje schrijft, strelende handen, een vinger waar een ring omheen wordt geschoven, handen die huizen bouwen, een hand die een baby vasthoudt. Sommige beelden zijn wat schokkerig en soms neigt de muziek naar kitsch, maar Van der Elsken grijpt de kijker stevig beet en dwingt zijn blik af: die handen vertellen het hele verhaal.

Het tweede filmpje van vanavond, Karel Appel, componist (1961), is meer een vriendenfilmpje zonder kop of staart. We zien de schilder in een opnamestudio met een orgeltje, een stel pauken en een batterij bandrecorders, om muziek te maken voor de film die Jan Vrijman over hem maakte. ,,Ik schilder met klanken,'' zegt hij tegen een studio-employé, die tot aan zijn enkels in de kluwen van opnamebanden op de vloer zit – op zoek naar de door Appel gewenste `bovenmenselijke climax'. En dan is het alweer afgelopen.

Filmretrospectief Ed van der Elsken, Ned3, 0.08-0.20u. (Tekst Henk van Gelder, foto Ed van der Elsken, NFA)