DE HAAGSE STAAT

ZWAAR WEER DREIGT VOOR DE COALITIE ...

Hier volgt pure speculatie. Borrelpraat, meer is het niet. Maar verzinsels zijn het evenmin. Want er wórdt over gepraat in het Haagse borrelcircuit. Kabinetscrisis dreigt.

Op dit moment, in deze laatste week voor het kerstreces, is van crisisdreiging weinig te merken. Er klinken in de coalitie hooguit wat stekeligheden over en weer. VVD-leider Dijkstal blijft roepen dat staatssecretaris Cohen (PvdA) komende vrijdag niet mag worden benoemd tot burgemeester van Amsterdam. Het past in de VVD-strategie om zand te strooien in de PvdA als baantjesmachine. De WAO-kwestie suddert voort, met af en toe wat rituele uitwisseling van onderlinge verwijten tussen PvdA en VVD, zoals afgelopen week bij de begrotingsbehandeling van Sociale Zaken. Taaie gesprekken over een nieuw zorgstelsel werpen hun schaduw vooruit, waarbij ingewikkelde kwesties voorlopig nog worden teruggebracht tot de overzichtelijke vraag of premies tegen ziektekosten voor iedereen gelijk moeten zijn, danwel afhankelijk van ieders inkomen.

Van acute crisisdreiging is geen sprake. Het is meer de weersverwachting op een zomerse dag, die voor later in de week onweer met zware windstoten voorspelt. Het laat zich moeilijk indenken bij felle zon en 25 graden Celsius. Maar heus, de weersomslag zit eraan te komen.

Twee vragen zijn bepalend voor de politieke atmosfeer in 2001. Eén: stelt Wim Kok zich opnieuw beschikbaar als PvdA-lijsttrekker en als kandidaat-premier voor Kok-III? Twee: hoeveel ruimte zal Ad Melkert krijgen en nemen om zichzelf te profileren als dé kroonprins van de PvdA?

... ALS KOK NIET BESCHIKBAAR IS ...

De eerste vraag is de belangrijkste. Geen enkele redenering over de periode na paars-II valt af te maken zonder te weten wat Kok zal beslissen over zijn politieke toekomst. Ergens in de loop van volgend jaar - en niemand weet wanneer precies - zal de premier hierover het hoge woord spreken. Is hij beschikbaar, dan valt er verder weinig te speculeren. Kok staat borg voor rust en stabiliteit, zo wil zijn handelsmerk.

Maar is Kok beschikbaar?

In kringen van de PvdA wordt serieus rekening gehouden met een wisseling van de wacht. Kok zelf zou misschien nog wel willen doorgaan, maar `Rita vindt het mooi genoeg geweest', taxeert een enkele PvdA'er. Kok wordt 64 jaar in de nazomer van 2002. Een derde termijn zou hem tot zijn 68-ste binden aan een slopend ambt met vrijwel geen ruimte voor een privéleven.

Voor de PvdA mag het weinig aanlokkelijk zijn om afscheid te nemen van haar politiek leider die, na een trage start in de tweede helft van de jaren tachtig, pas in 1998 heeft aangetoond dat hij verkiezingswinst kan binnenhalen. Maar eens zal de PvdA toch door die zure appel moeten heenbijten. Er loert in dat opzicht slechts één gevaar. De VVD zou, bij verkiezingen zonder `premiersbonus' voor de PvdA, wel eens de grootste van het land kunnen worden. De huidige, zeer stabiele stand van de opiniepeilingen - waarin nog altijd flinke afstand bestaat tussen de PvdA `op één' en de VVD als tweede partij - geeft vooralsnog een redelijke marge om de gok te wagen.

Intern is de PvdA klaar voor leiderschapswisseling. Twee jaar geleden nog werd gesproken over drie kroonprinsen: Ad Melkert, Job Cohen en Johan Stekelenburg. De naam van laatstgenoemde wordt nog zelden gehoord in dit verband. Het netwerk van Stekelenburg in de (Haagse) PvdA-top lijkt onvoldoende sterk om een succesvolle gooi naar het PvdA-leiderschap te kunnen doen. Cohen begint binnenkort aan een van de sjiekste bestuurlijke ambten die in het koninkrijk te verdelen zijn. Blijft over: Ad Melkert.

... EN MELKERT DE LEIDING OVERNEEMT

Als leider van de grootste coalitiefractie verkeert Melkert in een spagaat die steeds moeilijker valt vol te houden. Enerzijds moet hij braaf meezingen in het engelenkoor van Kok en de coalitie. Anderzijds moet hij de PvdA - en zichzelf - aan een herkenbaar profiel zien te helpen. Aan dit profiel wordt zorgvuldig en stap voor stap gewerkt. Het begon kort voor Prinsjesdag met een paginagroot interview in De Telegraaf, waarin Melkert diepmenselijk sprak over zijn hardwerkende ouders en Chileense schoonfamilie. En, belangrijker mededeling nog in dé krant voor VVD-kiezers: de PvdA is nu ook voor volledige aflossing van de staatsschuld in 20 à 25 jaar.

Wie zichzelf wil profileren, moet afstand nemen van coalitiepartners en issues aftroggelen van electorale concurrenten. In de PvdA-fractie wordt hieraan welbewust gewerkt. Vice-fractieleider Duivesteijn heeft onlangs, in het maandblad Socialisme & Democratie, gepleit voor `progressieve' samenwerking met GroenLinks, D66 en de ChristenUnie, tegen voortzetting van de coalitie met de VVD. Fractieleider Melkert zag vorige week de schijnwerpers op zich gericht na uitspraken in Het Buitenhof over mogelijke doorbreking van de politiek zwaar beladen `Zalmnorm' bij het opstellen van de Rijksbegroting 2002.

Op zichzelf zei Melkert niets nieuws. Dezelfde boodschap had hij in april al verkondigd, toen de PvdA een miljarden-investeringsplan lanceerde, en in september, bij de algemene politieke beschouwingen. Tegelijk was alle aandacht in de Kamer en in de media koren op de molen van Melkert. De beoogde PvdA-leider heeft noch het karakter, noch het talent om kiezers te paaien met small talk aan de stamtafel van Barend & Van Dorp. Hij floreert eerder bij onversneden politieke strijd. Een helder strijdpunt ligt nu op tafel. Nòg lagere belastingen in 2002? Kom zeg, de scholen en ziekenhuizen hebben het geld veel harder nodig!

Vice-premier Jorritsma relativeerde afgelopen vrijdag de explosiviteit van de tegenstelling tussen PvdA-uitgaven en VVD-lastenverlichting. Boekhoudkundig gezien bestaat daartoe ook alle aanleiding. De Rijksbegroting 2001 is tenslotte ook tot stand gekomen met allerlei financiële `trucs' voor nieuwe uitgaven en versnelde schuldaflossing. Het is de vraag of Melkert wel van zin is om ook volgend jaar te helpen roeren in deze gebonden soep van coalitiecompromissen. De toekomstige PvdA-leider weet dat hij geen verkiezingen zal winnen wanneer hij onzichtbaar blijft in de paarse consensus.

Keurig regeren - dat is de stijl van Kok. Krachtig politiseren - dat moet de lijn van Melkert zijn om de PvdA en het Torentje te kunnen overnemen. En wat valt beter aan kiezers uit te leggen dan dat de VVD `de rijken nóg rijker wil maken' en dat de PvdA de nieuwe welvaart wil investeren in de arme publieke sector?

Minister Zalm heeft aangekondigd dat aan zijn `norm' niet te tornen valt. Ad Melkert hoopt dat Zalm woord houdt.

De Tweede Kamer behandelt deze week onder meer de Najaarsnota.

    • Gijsbert van Es