Het nieuwe obscurantisme

`Als het erop aankomt is de vrije markt zonder enige twijfel de vijand van vrije woord.' Rudy Kousbroek antwoordt zijn critici. Arnon Grunberg krijgt apart antwoord, zie `Repelsteeltje' hieronder.

Ik had het niet voor mogelijk gehouden: Ayatollah Khomeiny uitroepen tot een grote ziener, Amerika afschilderen als de Grote Satan - en bloed-serieus te worden genomen.

`..Uw diagnose (Satan Amerika) en remedie (politiek) verraadt onbegrip van de aard van de democratie.'

`..Het aanhalen van Khomeiny als ziener is een misser van de eerste orde.'

Dit zijn letterlijke citaten, afkomstig uit serieuze brieven. Het pijnlijke is door vriend en vijand ernstig te worden genomen. Nu was wat ik schreef inderdaad bedoeld als provocatie, 'verblinde Amerika-meelopers jennen', dan mag je dus niet verbaasd zijn dat er gereageerd wordt. Maar wanneer verstandige mensen aankomen met gewichtige beschouwingen en historische vergelijkingen weet ik niet meer of ik moet lachen of huilen. Had ik het nog sterker moeten aandikken? Kan dat, is dat mogelijk?

Wat me vooral verdriet is dat blijkbaar veel mensen dachten dat ik werkelijk bedoelde de politiek voor te stellen als het remedie. Het is waar, je kunt zeggen: als zoveel mensen dat dachten dan moet ik er zelf wel schuld aan hebben.Welaan, mea culpa. Maar een redelijke verklaring heb ik niet, ik dacht dat het er duimendik op lag: de politiek als redmiddel tegen de zakenmannen! Dat klinkt in mijn oren precies zo caricaturaal als de zienersgaven van Khomeini. Het zou wel zo moeten zijn natuurlijk, het doel van de politiek is inderdaad ons te beschermen tegen de uitwassen van de commercie, maar in de huidige werkelijkheid klinkt het als het aanroepen van de wolf, of beter gezegd de hyena, als de beschermer van het lam.

Verschillende mensen hebben tegen mij gezegd: ironie, dat is iets van vroeger, dat wordt niet meer begrepen. Het is waar, wanneer mensen reageren door Streicher er bij te halen is er iets behoorlijk mis, maar of dat de verklaring is vraag ik me af. Ik wilde hierbij in elk geval één voordehandliggende uitvlucht ontzenuwen, ik bedoel dat vergelijkingen met Streicher op geen enkele manier als humr zijn te duiden; zover is de wereld nog niet, dat je iemand voor de grap van antisemitisme kunt beschuldigen. Er is nog meer over te zeggen maar ik houd mij in.

Intussen is het duidelijk dat ik nu wel verplicht ben om op te helderen wat ik bedoelde.

Welnu, uiteraard dat de wereld niet deugt en nooit gedeugd heeft, maar dat er naar mijn overtuiging één wezenlijk verschil is met vroeger: vroeger hielden de Grote Satannen elkaar tot op zekere hoogte in evenwicht, maar dat is nu afgelopen, dat evenwicht is verdwenen. De ondergang van het communisme heeft een situatie geschapen die in de moderne geschiedenis geloof ik nooit eerder heeft bestaan: er is geen rem meer.

Er is een hebzucht ontstaan zoals de wereld nooit eerder heeft gezien. Toevallig stuitte ik zojuist nog op een passage waarin er iets van doorklinkt: `Nog nooit was de hegemonie van Hollywood zo wereldomvattend al vandaag de dag. Niet alleen Europese filmmakers en producenten klagen over de stortvloed van Amerikaanse films, ook in LA zwelt de kritiek op de eigen filmindustrie aan. Volgens Peter Bart, hoofdredacteur van het toonaangevende filmblad Variety, ging het mis met Hollywoood toen multinationals de studio's opkochten en harde rendementseisen stelden.'

Het gaat hier over een boek getiteld Who Killed Hollywood (Renaissance, Los Angeles 2000), door deze hoofdredacteur van Variety, Peter Bart, dus niet van een of andere miskende ideoloog. Ik zou dit aan kunnen vullen met een eindeloze rij voorbeelden die allemaal hetzelfde lijken te illustreren: het objectief is niet meer gewoon winstmaken, maar een excessieve, door geen enkele norm of fatsoen meer binnen de perken gehouden inhaligheid en - ik denk onder andere aan de farmaceutische industrie - met een daarmee gelijke tred houdende rücksichtloosheid.

Ik moet bekennen dat het optimisme dat sommige schrijvers bij deze ontwikkelingen aan de dag leggen mij nogal hol, om niet te zeggen soms wat vals in de oren klinkt. Als puntje bij paaltje komt zijn die zakenmannen helemaal niet zo aardig; al die leuke toleranties bestaan alleen zolang het in hun kraam te pas komt en er is nog een aspect, waar ook Hofland de nadruk op heeft gelegd, iets waar al die optimisten over zwijgen als in het huis van de gehangene over de beul: het marktmechanisme is wanneer het er op aankomt niet de vriend van het vrije woord. Met de waarheid is in beginsel geen enkel zakelijk belang gemoeid.

Pogingen om kritiek op deze dingen te herleiden tot bekende ideologieën uit het verleden lijken mij ongrechtvaardigd en misplaatst; ik ben eerder een tegengestelde mening toegedaan: het geloof in de heilzaamheid van het marktmechanisme is volgens mij het obscurantisme van deze nieuwe eeuw.

De hyena en het lam, dat blijft in mijn ogen onherroepelijk de relatie tussen het marktmechanisme en de beschaving. Zoals Lucebert het heeft uitgedrukt: 'Alles van waarde is weerloos,' en hij bedoelde niet de marktwaarde. Het spijt mij dat het voorbeeld dat ik daarnet citeerde, doordat het betrekking had op Hollywood, min of meer past in de mythologie van de Grote Satan, maar helemaal toevallig is dat natuurlijk niet; het hoofdkwartier van dat prehistorische monster, het losgebroken marktmechanisme, is nu eenmaal gesitueerd in Amerika, het zou schijnheilig zijn om dat loochenen; maar wie mij verdenkt van een soort ideologisch anti-Amerikanisme is vrees ik getikt. Als ik schrijf dat ik de merites van Amerika (met inbegrip van Hollywood) bekend veronderstel meen ik dat letterlijk: in beschaafd gezelschap is het niet nodig daar een exposé van te geven, en het heeft, vind ik, iets beschamends wanneer iemand dat gaat zitten doen.

Het losgebroken marktmechanisme heeft uiteraard vele succursalen. Ik denk daarbij zoals altijd meteen aan Mrs Thatcher - ik moet zeggen dat zij in mijn ogen de kwade genius is van de recente geschiedenis, degene die de geest uit de fles heeft gelaten.

Mijn diepst gevoelde reserves, zo moet ik verder bekennen, zijn voor een deel ook irrationeel-, of moet ik zeggen wijsgerig van aard: hoeveel goeds kun je verwachten van iets dat niet berust op goede intenties? Buruma beschrijft de gunsten waar hij zo dankbaar voor is als een soort bijproduct - maar of dat goed blijft gaan moet je maar afwachten; je blijft aan de heidenen overgeleverd, een beginsel is er niet. Verder is er nog een esthetische kant aan: ik zie dat marktmechanisme tot mijn spijt als onherroepelijk barbaars; de geaccepteerde houding is dat je je daar maar overheen moet zetten; het lukt me niet.

Er staat tegenover dat het standpunt van de andere partij mij bijna volledig lijkt te berusten op irrationaliteit, op zijn best te omschrijven als geloof in the survival of the fittest. Maar wat was, als het niet over kruidenierswinkels gaat, de kwaliteit van wat niet overleeft? Ik word dan onherroepelijk herinnerd aan Thomas Gray's Elegy Written in a Country Churchyard, far from wat in Nederland altijd zo hardnekkig the maddening crowd wordt genoemd: hoeveel grote dichters, hoeveel briljante wiskundigen slapen naamloos in overgroeide graven op een plattelandskerkhof? Dat is de kern van wat je zou kunnen noemen het Thatcherprobleem: wat verdwenen is weet niemand. 'Grote dichters zijn vroegtijdig gesneuveld in de wereldoorlogen': 'Citeer dan eens zo'n groot gedicht dat ze niet hebben geschreven - ha ha, dat kun je niet! En dus moet je je mond houden.'

Ik citeer nog maar eens Hoflands onvoldoende begrepen motto: 'De vrije markt is de grootste vijand van de literatuur, de kunsten en het onafhankelijke denken.' Daarop komt dan de landerige reactie: 'O ja? Waar is al die literatuur dan, en die kunsten, en dat denken?'

Niet voor niets was `the survival of the fittest' een doctrine waar Karel van het Reve mee overhoop lag. Wat het verder mag zijn, het is ook een vrijbrief voor het exploiteren van kinderen, ze onzeker en modegek maken om ze rommel te kunnen verkopen die ze niet nodig hebben. Nou ja, kinderen - goedgelovige (bijgelovige) volwassenen, de Microsoft generatie, door Bill Gates bedacht, doodsbang om te verouderen, zodat je ze elke Maandag nieuwe versies van Windows kunt verkopen; en die crashen dan elke week op Vrijdagmiddag.