Contactgestoorde Prinzipienreiter

Het CS portretteert zeven personages uit J.J. Voskuils romanserie `Het Bureau'. Nummer 4: Bart Asjes

In 1959 doet Bart Asjes zijn intrede op het Bureau, waar hij een assistentschap komt vervullen. Hij is derdejaarsstudent Nederlands en de beroemde hoogleraar Springvloed, bij wie ook Maarten Koning is afgestudeerd, heeft hem aanbevolen. Maarten beschrijft de 21 à 22-jarige Asjes als ,,een kleine blonde jongen met een rond baardeloos gezicht en dikke brillenglazen waardoor zijn ogen opvallend groot leken'. Een nerd kortom.

Op het eerste gezicht lijkt Asjes in alles het tegendeel van Koning, die een paar maanden eerder op het Bureau is komen werken. Het onthutst hem bijvoorbeeld dat Maarten het werk op Het Bureau onzinnig vindt. Het is toch juist `heel belangrijk'? Tegenover zoveel zuiverheid voelt Maarten zich een valsspeler.

Asjes ontpopt zich als een uiterst trage pietlut die over elk irrelevant detail (bijvoorbeeld de vraag of een krantenknipsel wel of niet moet worden bewaard) dogmatische discussies aanzwengelt. In 1962 neemt hij ontslag omdat hij wil afstuderen, maar Maarten staat er op dat hij te zijner tijd als wetenschappelijk ambtenaar op Het Bureau zal terugkeren.

Die benoeming wordt inzet van een prestigestrijd tussen Maarten en de directeur van het Bureau, Meneer Beerta, die in de gaten heeft dat Asjes' zuiverheid aan krankzinnigheid grenst en bovendien niet gelooft dat de jongen ooit zal afstuderen. Als dat wonder in 1964 toch geschiedt, dreigt Maarten bij Beerta met ontslag tenzij hij zijn protégé mag aanstellen. Beerta zwicht en vraagt Asjes te komen solliciteren. Dat wordt een hilarisch gesprek, waarin de dan 26-jarige ambtenaar in spe een vragenlijst van twintig punten aan zijn toekomstige werkgever voorlegt over vakantie- en pensioenregelingen en ,,het recht in voorkomende gevallen werk te weigeren'. ,,Je kunt toch moeilijk meer volhouden dat deze jongen normaal is', zegt Beerta. Maarten vreest dat hij gelijk heeft, maar houdt voet bij stuk: ,,Van iemand die zo nauwkeurig is, kunnen we alleen maar voordeel hebben.'

De contactgestoorde Asjes zal tot 1983 in dienst van het Bureau blijven, gezeten achter een boekenkast op de afdeling waarvan Maarten `hoofd' is. Zelden of nooit komt er een publicatie uit zijn handen, hij verziekt de werksfeer met querulanterig aandoende principekwesties en als er in 1973 een organisatierapport van de afdeling wordt besproken, vergelijkt hij Maarten zelfs met Eichmann. Toch blijft Maarten hem door de jaren heen beschermen. Vermoedelijk omdat Asjes Maartens betere ik vertegenwoordigt. Zelf zou Maarten net zo willen zijn als Bart: heilig gelovend in zijn werk, maar gespeend van enige prestatiedwang. Asjes vertoont trekken van Maartens vrouw Nicolien. Beiden zijn compromisloos, kunnen niets relativeren, ontberen humor en laten alleen iets van zichzelf zien als hun liefde voor dieren ter sprake komt.

Behalve traag, precies en principieel is Asjes ook op het lachwekkende af formeel. Als hij wegens een chronische oogkwaal op 45-jarige leeftijd arbeidsongeschikt wordt, wil hij toch zijn werk op het Bureau voortzetten. Maar wanneer Maarten hem aanbiedt dan gewoon op de afdeling te blijven zitten, vindt Bart dat ongepast. Hij verplaatst zijn typemachine en paperassen naar de kelder van het Bureau en blijft daar tot het einde der dagen werken aan een kaartsysteem dat allang in onbruik is geraakt.

Zoals bijna alles wat Bart zegt en doet, is ook dit gedrag spiegelbeeldig aan dat van Maarten. De apotheose van Voskuils roman is dat Maarten, eenmaal in de VUT, na dertig jaar zijn werk te hebben verafschuwd het Bureau niet blijkt te kunnen missen. Maar wat hij Bart had aangeboden, een werkplek waar hij altijd welkom is, wordt hem tot zijn ontzetting op ruwe wijze onthouden.

Bart blijft zo'n kwetsende afgang bespaard. Als Maarten in 1989 voor de laatste keer op het Bureau komt, treft hij Bart in de kelder aan, intens tevreden met het maken van fiches die nooit zullen worden gebruikt. Hij heeft Maarten op het Bureau overleefd. De Prinzipienreiter wint het van de valsspeler.

    • Elsbeth Etty