Zaak-Pope: het `schuldig' stond al vast

Edmond Pope werd gisteren in Moskou tot 20 jaar cel veroordeeld wegens spionage. Hij is de eerste Amerikaan die dat in Rusland overkomt in veertig jaar.

Om de futiliteit van het proces te beklemtonen, droeg advocaat Astakjov zijn slotpledooi voor in rijmvorm. Rechter Barkova hield zich evenwel aan haar script en gaf de Amerikaan Edmond Pope (54) gisteren in Moskou twintig jaar gevangenisstraf wegens spionage. De smeekbede ,,haar ogen te openen, haar oren te spitsen en de waarheid te laten doordringen'' kon haar niet amuseren.

De Amerikaan hoorde het vonnis in zijn stalen verdachtenkooi gelaten aan. Pope, een oud-inlichtingenofficier van de marine, wordt ervan beschuldigd geheime informatie te hebben verzameld over de Russische Sjkval-torpedo. Hij is de eerste Amerikaan die in Rusland wordt veroordeeld wegens spionage sinds de piloot Gary Powers, wiens U2-spionagevliegtuig in 1960 werd neergehaald. En ook dit proces legt volgens Washington ,,een schaduw'' over de onderlinge relatie. President Clinton heeft herhaaldelijk voor Pope gepleit, maar ambtgenoot Poetin vond dat hij ,,niet kan ingrijpen in het juridische proces''. Dat lijkt, gezien het verloop van het proces-Pope een gotspe.

Het draait in de zaak-Pope om de Sjkval-torpedo (`windstoot'). In 1994 werd bekend dat de Russische marine over dit wapen beschikt. De torpedo weet onder water door de techniek van `supercavitation', de creatie van een luchtbel rond een projectiel, snelheden te bereiken van 360 km/u en meer. De Sjkval is gewoon te koop: in 1998 schafte China veertig exemplaren aan.

De NAVO heeft alle redenen om geïnteresseerd te zijn in de Sjkval. De zaak tegen Pope, die informatie zocht over de motor van de Sjkval, leek aanvankelijk dan ook solide. Pope werd op 3 april aangehouden bij een diner met prof. Anatoli Babkin (70) van de Bauman Technische Universiteit. De Amerikaan werkte voor een bedrijf dat technologie inkocht voor de marine. Babkin bekende begin augustus dat Pope hem als geheim agent had gerecruteerd en dat hij vijf geheime documenten had overhandigd. Babkin werd om `gezondheidsredenen' niet vervolgd.

Het beeld kantelde begin november toen Galina Jasjina, Babkins vrouw, op het onafhankelijke tv-kanaal NTV verscheen. Zij zei dat haar man op 2 augustus door agenten van de FSB, de Russische geheime dienst, zodanig onder druk was gezet dat hij een vooraf opgestelde verklaring had ondertekend. Babkin was die avond niet op zijn best; de volgende dag kreeg hij een hartaanval. Inderdaad had Babkin tegen betaling documenten aan Pope overhandigd, maar het betrof openbare informatie die eerst door een commissie van de Bauman-universiteit was goedgekeurd, aldus Galina.

De reactie van de autoriteiten was merkwaardig. Eerst ontkenden ze dat Galina Babkins vrouw was. Vervolgens dreigde het openbaar ministerie Babkin alsnog te vervolgen: de `gezondheidsredenen' waren niet meer van kracht. Tenslotte mocht Babkin zijn getuigenis intrekken, maar kopieën, waaruit bleek dat alle aan Pope overhandigde documenten openbaar waren, werden niet als bewijs toegelaten.

Het vonnis van rechter Barkova stond vast. Zij verwierp 197 van de 200 ingediende moties van de verdediging en stelde tijdens het proces dat Pope in zijn verdachtenkooi nog altijd aan het spioneren was. Twee uur na het slotwoord van Pope had ze al een 22 pagina's tellend vonnis gereed.

De zaak Pope toont zo twee dingen aan: onafhankelijke rechtspraak is in Rusland nog altijd een fictie, maar de kunst van het showproces is men verleerd. Rusland en de VS hebben nu de hakken in het zand gezet. Rechter Barkova verbiedt in haar vonnis vrijlating van Pope op medische gronden (hij heeft een zeldzame vorm van botkanker); Rusland aast kennelijk op een uitwisseling in Koude Oorlogsstijl. Maar dat vereist een impliciete erkenning dat Pope een spion is, en daarvan wil Washington niets weten. Alle ingrediënten voor een impasse zijn dus aanwezig. Toch lijkt haast geboden gezien Pope's slechte gezondheid.

De Russische media reageren verdeeld. De anti-Kremlin-kranten Segodnja en Kommersant spreken van een schijnproces en `spionnen-manie'. De regeringsgezinde Komsomolskaja Pravda kopt echter: 'Amerikaanse spion krijgt volle laag'. Maar iedereen verwacht een uitwisseling, vrijspraak in hoger beroep of een presidentieel pardon. Want Rusland lijdt inmiddels de meeste schade door deze affaire.