Vuile grond

NEDERLAND WORDT bestuurd door honderden zogeheten `rechtspersonen met een wettelijke taak'. Vaak heten ze zelfstandige bestuursorganen (ZBO), soms hebben ze een andere naam. Achter deze verschillende titels gaat een nog grotere variatie van types schuil. Het aantal ZBO's heeft vooral in de jaren tachtig/negentig een enorme vlucht genomen. In het kader van de afslanking van de overheid zijn toen talloze taken, die de staat tot dan rechtstreeks ter hand nam, gedelegeerd aan deze `rechtspersonen', die gezamenlijk jaarlijks net zoveel geld omzetten als de hele rijksbegroting. De betrokken ministers of staatssecretarissen zijn daarvoor alleen nog op afstand verantwoordelijk.

De ZBO is lange tijd bejubeld als wondermiddel tegen alle bureaucratische kwalen. In de praktijk blijkt het ingewikkelder. De Algemene Rekenkamer heeft al vaak de kat de bel aangebonden. Het draait daarbij om geld en rekenschap. Omdat ZBO's ook met middelen werken, die door de belasting betalende burgers worden opgebracht, is heldere aansprakelijkheid geboden. De Comptabiliteitswet vereist dat. En juist daar schort het wel eens aan.

Het Service Centrum Grond (SCG) is een van de instellingen die namens de staat een beetje uitvoerende macht heeft. Het SCG moet bijvoorbeeld verklaringen afgeven over aard en omvang van verontreinigde grond. Het is een kleine organisatie die door iets meer dan tien medewerkers wordt bestierd, ongeveer vijftien miljoen gulden subsidie heeft ontvangen en jaarlijks circa honderd miljoen gulden omzet. Kortom, het SCG verkeert niet in de bovenste regionen van de ZBO-piramide die wordt gedomineerd door mammoetorganisaties als Informatie Beheergroep (IBG) en Centrale Opvang Asielzoekers (COA) of het door aspirant automobilisten soms verguisde Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR). Maar juist dat maakt het eenvoudiger om accuraat te werken.

Daartoe is het Service Centrum Grond niet in staat gebleken. Justitie verdenkt enkele medewerkers van het SCG van `valsheid in geschrifte' bij het afgeven van verklaringen over gifgrond die geen grond bleek te zijn. Als dat waar blijkt, heeft de schatkist schade geleden. Bovendien hebben ambtenaren van het ministerie van VROM, die qualitate qua commissaris waren bij het centrum, hun honorarium niet afgedragen aan het departement zoals het ambtenarenreglement vereist. Talloze politieke bestuurders van provinciaal of gemeentelijk niveau, van VVD tot GroenLinks, zaten erbij en keken ernaar. De SCG is een paar jaar geleden gereorganiseerd. Maar het verleden blijft de organisatie achtervolgen.

DE VERDENKINGEN tegen medewerkers van het SCG zijn papier. Er is nog niets bewezen, laat staan dat er al vonnissen zijn geveld. Dat noopt tot enige terughoudendheid bij een veroordeling van het servicecentrum. Maar uit het rommeltje blijkt wel hoezeer het nodig is om de ZBO's scherp te volgen en hoe belangrijk een beter wettelijk kader is voor hun werk. Aan beide ontbreekt het nog altijd. De problemen met het SCG zijn een helder voorbeeld van het eenzijdige verantwoordelijkheidsgevoel waaraan uitvoerende én wetgevende macht zich bij hun afslankingsdrift hebben schuldig gemaakt. De regelmatige waarschuwingen van de Rekenkamer moeten serieus genomen worden. En dat kan nu eindelijk ook. Sinds dit najaar ligt er een ontwerp Kaderwet voor al die rechtspersonen met een wettelijke taak. Zo'n kaderwet lost niet alle problemen op, maar kan wel duidelijkheid scheppen. Haast is daarom geboden.