Billy Wilder op een zondag in Berlijn

,,Als Hitler ons er niet had uitgegooid, dan hadden we een Duitse filmindustrie opgebouwd die had kunnen concurreren met Hollywood.'' Aldus Curt Siodmak, een van de makers van de legendarische pseudo-documentaire Menschen am Sonntag uit 1929. Voor zes van hen betekende die Berlijnse film het begin van hun carrière, die ze noodgedwongen al snel in Hollywood zouden voortzetten. Het bekendst werd Billy Wilder, de latere maker van Sunset Boulevard, Some Like It Hot en Irma la Douce.

Dankzij het succes van Menschen am Sonntag kreeg Wilder een baan als scenarioschrijver bij de UFA. Met hun film zetten de zes jonge honden zich juist af tegen de dominante Duitse filmstudio. Geen gelikt drama wilden ze, maar een `vrije' film, gemaakt zonder geld, zonder plan en zonder studio. Een schijnbare documentaire over zomaar een zondag in Berlijn, en over vier jonge mensen die zich vermaken op hun vrije dag. Heel simpel. `Ein Film ohne Schauspieler' noemden ze het zelf, want de amateur-acteurs hadden buiten de film hetzelfde beroep als in de film. Ze kregen tien mark per dag.

De taxichauffeur, de wijnverkoper, de filmfigurante en de grammofoonplatenverkoopster gaan naar de Wannsee. Ze zwemmen, flirten, eten, vrijen en maken ruzie. De mooie jongen heeft het donkere meisje een dag eerder ontmoet bij Bahnhof Zoo. Bij nader inzien geeft hij de voorkeur aan haar blonde vriendin, wat de verhouding tussen de twee meisjes niet ten goede komt. De dikke jongen kijkt toe, zijn vriendin is thuis in bed gebleven. Na een lome dag keert het viertal terug naar de stad. `Wieder Arbeit, wieder Alltag, wieder Woche' zeggen de titelkaarten. Vier miljoen Berlijners wachten op de volgende zondag.

Menschen am Sonntag was een stomme film op een moment dat de geluidsfilm net was doorgebroken. Maar gewaagd was vooral de alledaagsheid, het totale gebrek aan glamour. Het publiek genoot van de herkenning: bij de première in februari 1930 stonden er meteen rijen voor de bioscoop aan de Kurfürstendamm. De film geldt als een mijlpaal, een voorloper van latere stromingen als neorealisme en nouvelle vague. En inderdaad, zeventig jaar later straalt al die onbekommerde zondagspret nog steeds vrijheid uit. Documentaire intermezzo's tonen de straten van vooroorlogs Berlijn. De geraffineerde momenten maken nog steeds indruk, zoals het om elkaar heen draaien van jongen en meisje bij Bahnhof Zoo, op afstand getoond, alsof het gaat om het geometrische patroon. De lange reeks gezichten die voor de camera van een fotograaf worden bevroren blijft bijzonder, zelfs nu dat geintje gewoon is geworden.

Deel van de mythe rond de film is de verwarring over wie wat heeft gedaan. Alleen camera-assistent Fred Zinneman leverde naar eigen zeggen geen creatieve bijdrage. Andere betrokkenen zijn minder bescheiden. Curt Siodmak leverde het idee, zijn oudere broer Robert maakte zijn regie-debuut. Volgens betrokkenen was hun aandeel gering, en wisten alleen cameraman Eugen Schüfftan en regie-assistent Edgar G. Ulmer wat ze wilden. Het scenario van Billy Wilder was summier, volgens een van de actrices werd de volgende scène steeds ter plekke verzonnen. Herkenbare scènes zijn er wel. De ruzie tussen de taxichauffeur en zijn vriendin over de stand van haar hoed, resulterend in het vernielen van de ansichtkaarten van de wederzijdse filmidolen (Greta Garbo voor hem en Willy Fritsch voor haar), wijst onmiskenbaar vooruit naar de vele battle of the sexes-scènes in latere Wilder-films.

Het originele negatief van Menschen am Sonntag bestaat niet meer, maar een kortere versie, destijds gedistribueerd door de Filmliga, bevond zich in het archief van bioscoop De Uitkijk. Op initiatief van het Filmmuseum werd met restmateriaal uit vier andere Europese archieven een nieuwe versie gereconstrueerd. Die gerestaureerde kopie wordt nu in het hele land vertoond, begeleid door live muziek van het Alliage Orkest.

`Begeleid' is niet het goede woord, want de vier componisten annnex musici zijn heel wat minder bescheiden dan de gebruikelijke piano die bij stomme films wordt ingezet. Met keyboards, draaitafels, gitaar en contrabas, en af en toe een vleugje zang, zijn ze even sterk aanwezig als de film. Het is even wennen, die gelijke behandeling van oog en oor, maar in de loop van de film gaat het werken. Bij het waterfietsen is het samengaan op z'n mooist.

Menschen am Sonntag (1929). Regie: Robert Siodmak. Scenario: Billy Wilder, naar een idee van Curt Siodmak. Met live muziek van het Alliage Orkest. Filmmuseum Amsterdam 7 t/m 9/12 en 14 t/m 16/12, 10 en 17/12 matinee; Haags Filmhuis 11/12; LUX Nijmegen 13/12; Filmhuis Lumen Delft 21/12; Filmhuis de Keizer Deventer 22/12; Lantaren/Venster Rotterdam 23/12; t Hoogt Utrecht 24/12.