Leven, leegte en lijnen op Japanse foto's

Het lineaire perspectief heeft tot voor kort de wereld van de fotografie bepaald. Alleen de horizontale lijn, parallel lopend aan het vlak, ontsnapt aan de betovering van het perspectief, schrijft de Japanse fotograaf Naoya Hatakeyama (1958). Hij vervolgt: `Ik hou van deze lijn en probeer mijzelf er bovenop te plaatsen. Maar net als denk dat ik er op bovenop sta, realiseer ik mij dat de lijn geen ruimte inneemt en dan verdwijn ik, alsof ik er door word opgeslokt, samen met de lijn.'

Hatakeyama's River Series, een serie foto's van een gekanaliseerde rivier die dwars door Tokio loopt, maakt duidelijk wat hij bedoelt. De scherpe bovenrand van de kadewand bevindt zich op ooghoogte en omdat de wanden perspectivisch naar elkaar toe lopen doet de rand zich voor als een horizontaal. Deze horizontaal, die geen diepte heeft, deelt de foto in twee precieze vierkanten: de stille wereld van het spiegelende water in het onderste, de drukke stad met de hoog oprijzende kantoorgebouwen in het bovenste vierkant. De horizontaal is een virtuele lijn, die geen deel uitmaakt van de werkelijkheid in de foto. Op het moment dat je hem probeert waar te nemen verdwijnt hij in het beeld.

Hatakeyama schrijft dat hij `eenzaamheid en vrijheid vindt in de horizontale lijnen van zijn foto's.' De horizontale lijn is neutraal en bewegingloos; zodra er een diagonaal is, is er een begin van perspectief, van beweging, en daarmee van een gebeurtenis, en van een verhaal. Dit is waarom Mondriaan de diagonaal afwees. Zo bezien is de Japanner een trouwe leerling van Mondriaan. Af en toe loopt de rivier weg in een bocht, maar voor het overige zijn deze foto's exacte rasters van horizontalen en verticalen. Waarschijnlijk gebruikte Hatakeyama een technische camera, zodat de verticale lijnen die met een gewone camera in de verte schuin weg zouden lopen, nu recht lopen. Het raster geeft de foto's een fascinerende platheid, zonder volume of massa. Eenzaamheid en stilte inderdaad; hier is voor mensen geen plaats. Hatakeyama maakt op een prachtige, subtiele manier zichtbaar dat de fotografie, waarvan wij doorgaans voetstoots aannemen dat die de wereld waarheidsgetrouw afbeeldt, een artificiële constructie is die juist een vervalst beeld van de wereld geeft.

De River Series is een hoogtepunt op de tentoonstelling Hedendaagse fotografie uit Japan in De Pont. Hier is werk bijeengebracht van elf fotografen, waarbij Nobuyoshi Araki (1940) en Hiroshi Sugimoto (1948) twee uitersten vertegenwoordigen: Araki als chroniqueur van het haastige, gefragmenteerde leven in een wereldstad, Sugimoto als zoeker naar contemplatieve leegte. Araki is beroemd geworden met zijn erotische foto's van vrouwen, variërend van soft porno tot keiharde SM- en bondage-taferelen. Araki refereert met deze indringende en vaak zeer mooie foto's aan de eeuwenoude, geheimzinnige Japanse geisha-cultuur. Jammer genoeg is in De Pont een kuise, vrij slappe selectie uit Araki's foto's gemaakt die geen uitdrukking geeft aan de urgentie in zijn werk. Ook gekuist trouwens zijn de foto's van Noritoshi Hirakawa (1960). In Japan is Hirakawa samen met andere fotografen in een oorlog verwikkeld met de autoriteiten vanwege een verbod op het tonen of afbeelden van schaamhaar. In De Pont exposeert Hirakawa onder de titel Dreams of Tokyo foto's van vrouwen met korte rokjes, allemaal met witte slipjes eronder. Dit lijkt mij een concessie aan wat hij bedoelde te laten zien. Concessies zijn onverenigbaar met kunst, evenals trouwens fatsoenlijkheid.

Sugimoto's fotografie komt voort uit een Zenboeddhistische kijk op de wereld. Bekend van hem is een reeks foto's van bioscoopzalen met een leeg projectiescherm (die naar ik vermoed Robert Zandvliet hebben geïnspireerd tot zijn monochrome bioscoopdoek-schilderijen). In De Pont toont Sugimoto een aantal van de opnamen die hij maakte van de 1001 Bodhisattva-beelden in een tempel in Kyoto. Ogenschijnlijk identiek, laten deze foto's minieme verschillen zien in gezichtsuitdrukking van de beelden en in belichting. Sugimoto toont zich een erfgenaam van de Zero-beweging.

Het werk van Takshi Homma tenslotte mag niet onvermeld blijven. Net als Hatakeyama heeft hij grote aandacht voor de formele kant van de fotografie. Zijn foto's, of het nu is van een wit huis op een kruispunt in een voorstad van Tokio of van bloeiende rozen, zijn zó precies en vlijmscherp dat er een dodelijke stilte, een grote innerlijke distantie, in deze afbeeldingen heerst. In een catalogus van een andere tentoonstelling van hedendaagse Japanse fotografie wordt een gedicht geciteerd van Gottfried Bern dat met name op het werk van Homma van toepassing is: `Ob Rosen, ob Schnee, ob Meere / was alles erblühte, verblich / und es gibt nur zwei Dinge: / Die Leere und das gezeichnete Ich'.

Tentoonstelling: Hedendaagse

fotografie uit Japan. In: De Pont, Stichting voor hedendaagse kunst. Wilhelminapark 1, Tilburg. T/m 18 februari. Dizo 11-17 uur.

Inl. (013) 5438300.

    • Janneke Wesseling