Vegen en je leven wagen voor acht tientjes

Sinds jaren zitten zij in het vak. Tegenwoordig heten ze `warmtespecialist' of `haardendokter'. Ter gelegenheid van Sinterklaas: portret van de Van Erve's, dynastie van schoorsteenvegers. `Zwarte Piet is geen discriminatie.'

Voorzichtig wrikt Alexander van Erve (24) een rottend zolderraampje van een pand in Amsterdam-Zuid open en stapt in de dakgoot. Het is eind november. Het miezert en naast hem gaapt de afgrond. Hij schuift de ladder uit en zet die tegen het schuine pannendak, gooit een bos touw over zijn schouder en klimt naar de nok. Hij loopt naar de schoorsteen alsof hij door het Vondelpark wandelt. Ver onder hem, op straat leggen twee jongetjes hun hoofd in hun nek. ,,Zwarte Piet!'', gillen ze. ,,Zwarte Piehiet!''. Alexander zwaait.

Dan buigt hij zich over de verschillende pijpen van de schoorsteen. ,,Hoei'', schalt het met een lange uithaal over het dak. En dan weer ,,hoei''. Zijn vader, die beneden op zijn knieën voor de schoorsteenmantel ligt, luistert of zijn zoon de juiste pijp te pakken heeft. Dan brult hij terug: ,,hoei-ja''. Alexander laat de veeglijn met een metalen kogel en vlak daarboven `de ster', een ronde roestvrijstalen borstel, in de pijp zakken. Beneden heeft zijn vader de pijp met een stevige prop kranten afgesloten. Hij hoort hoe het roet naar beneden stort.

Van Erve is een bekende naam in de schoorsteenvegerij. In het rijtje schoorsteenvegers in de Gouden Gids staan alleen al in de regio Amsterdam vijf Van Erve's vermeld. Op de Ceintuurbaan zit Ben (59) met zijn zoon Alexander (24). Bens oudste broer Frans van Erve (67) en zijn zoon Ruud (42) hebben `De Warmtespecialist' op de Graaf Florisstraat. Een derde broer Paul (52) heet `De Haardensmit' en zit in Almere. `De Haardendokter' in de Bennebroekstraat is van neef Huub (57) en een andere neef noemde zijn zaak in de Kinkerstraat `De Haardenspecialist'.

Het begon allemaal met Chris van Erve, de vader van Frans, Ben en Paul. Chris was oorspronkelijk slager in Tilburg, maar de concurrentie werd te groot en hij ging failliet. Om de schande van het faillissement te ontlopen, vertrok hij begin jaren dertig met vrouw en dochtertje naar Amsterdam. Daar werd hij na verschillende baantjes uiteindelijk smit: hij repareerde en installeerde haarden. Later kwam daar het schoorsteenvegen bij. De zaken gingen ondanks de crisisjaren goed en twee van zijn broers kwamen meehelpen in zijn bedrijf. Al snel begon ieder een eigen bedrijfje.

Chris van Erve kreeg tien kinderen en allemaal hielpen ze pa mee in de zaak. De meisjes poetsten kachels en de jongens gingen al jong mee het dak op. Dat moest ook wel, want er was veel concurrentie vooral van de Italiaanse schoorsteenvegers die in de negentiende eeuw naar Nederland waren gekomen. Die namen jongetjes uit Italië mee die klein genoeg waren om in de schoorsteen te kruipen en die voor een habbekrats van binnen schoon te maken. Ze werden `pikzwart van het roet'. ,,Daarop is zwarte Piet gebaseerd'', , zegt Els van Erve (59), de vrouw van Frans die na 43 jaar huwelijk net als haar man met het schoorsteenvegen is vergroeid. De huidige discussie of zwarte Piet vervangen moet worden voor een gele, rode of paarse variant omdat het andere discriminerend zou zijn, vindt ze bespottelijk. ,,Het is geen discriminatie maar folklore.''

De Van Erve's zijn het gewend eind november, begin december met zwarte Piet geassocieerd te worden. Ze vinden dat ,,wel grappig''. Jet (65), de zus van Frans, Ben en Paul, herinnert zich hoe haar broers vroeger als zwarte Piet verkleed bij de klanten langs gingen. Nu zijn ze te oud voor die gekkigheid, zegt Ben.

Schoorsteenvegers zijn al eeuwen het onderwerp van bijgeloof. Ze boezemen angst in - ouders dreigden stoute kinderen aan ze mee te geven. Maar ook staan ze bekend als brengers van geluk. Zo zou een takje van de veegbezem goed dienen als een geluksamulet. Dat imago overheerst nu, denkt Ben, vooral bij oudere klanten: ,,Dan willen ze me per se een hand geven, of een borreltje aanbieden.''

Met de komst van het aardgas in de jaren zestig verdwenen veel schoorsteenvegers, omdat het niet meer nodig zou zijn om te vegen. Dat is onjuist, zegt Frans, ,,Bij de verbranding van aardgas komt veel meer vocht vrij dan bij het stoken van olie.'' Dat tast de vaak poreuze wanden van de schoorstenen aan waardoor soms stenen naar beneden komen.

Daarnaast, zegt Paul, zijn allesbranders en open haarden een rage geworden. ,,Als mensen goed gedroogd hard hout stoken is dat niet zo'n probleem, maar ze gooien er net zo makkelijk vochtig, geïmpregneerd of geverfd hout in. Dat geeft geweldig veel roet.'' Els: ,,Of van die zogenaamd handige blokken van geperst krantenpapier, vol drukinkt. Ook nog de pest voor het milieu.'' Paul: ,,Of behangpapier, of tuinafval, of oude schoenen.''

Er zijn nu zo'n 270 schoorsteenvegersbedrijfjes in Nederland; enkele grote firma's, de meeste zijn klein. Van september tot december is het druk in de schoorsteenvegerij. Ben: ,,Of we morgen kunnen komen. Maar wij moeten zeggen: `Sorry, u komt op een wachtlijst.' En dan is de boot aan hoor! Dan moet mevrouw binnenkort bevallen of zit oma van negentig in de kou.'' In het voorjaar en de zomer is het rustiger. Vaste klanten weten dat ze juist dan moeten bellen, ook al omdat ze dan korting krijgen. Huub belt alle klanten, die hij keurig in een schoolschriftje heeft genoteerd, persoonlijk op: ,,Het is ook een stuk veiliger op het dak als het niet heeft geregend of geijzeld.''

Alle Van Erve's winden zich op over de laksheid van de mensen. Ben - grijze stofjas, vale broek - wijst vanuit zijn winkel propvol kachels, pijpen, kranen, slangen, douchekoppen en stofzuigerzakken naar de reiswinkel aan de overkant van de Ceintuurbaan. ,,Daar zie ik ze elk jaar weer heen gaan. Al moeten ze er geld voor lenen. Alleen als er wat geld over is, komen ze hierheen.''

Mensen spelen met hun leven, je weet soms niet wat je ziet, zegt Frans in zijn kantoor in Amsterdam-Oost vol kachels en kachelpijpen waar de telefoon voortdurend rinkelt. Dichtgeslibde schoorstenen omdat er jaren niet geveegd is; volkomen verstofte en verroeste kachels; koperen buizen die doe-het-zelvers gewoon op de knie buigen waardoor het gas via de haarscheurtjes weglekt. Ben: ,,Ik heb mensen gered van een koolmonoxidevergiftiging . Ik proef het bij binnenkomst meteen op de lippen.'' Els denkt dat met name allochtonen geen idee hebben van de risico's. ,,Het stikt in Amsterdam van de buitenlanders, maar we hebben ze nauwelijks als klant.'' Ben: ,,Laatst trok ik bij een Turks gezin gewoon een tuinslang uit de vloer. Daar liep het gas doorheen naar de kachel.'' Hij staat nergens meer van te kijken: ,,Zo zijn mensen, lekker makkelijk en goedkoop.''

Erger nog dan de ondeskundigheid van de mensen zelf, vinden ze ,,de barbarij'' van de beunhazen. Die kletsen zich naar binnen met het verhaal dat ze de schoorsteen voor drie tientjes vegen. Bij een gevestigde schoorsteenveger kost dat tussen de zeventig en negentig gulden. ,,De beunhazen pielen een beetje van onderaf in de pijp met een plastic stok'', zegt Alexander. ,,In Amsterdam kan je sowieso niet van onderaf vegen omdat de pijpen vaak niet recht naar beneden lopen, maar een `versleping', een schuin stuk, hebben.'' Of ze klimmen naar het dak op en zeggen later dat ze een regenkapje hebben geplaatst. `Dat is dan 800 gulden, mevrouwtje.' Ben: ,,Ik heb die dingen voor drie tientjes in mijn winkel liggen.''

Huub - felblauwe overall, pochet van een boerenzakdoek - vertelt in het souterrain van zijn woning in Amsterdam-West, vol antieke en nieuwe kachels, een `afschuwelijk verhaal' van een klant van negentig jaar. ,,Twee sjacheraars kwamen aan de deur. `Bent u van Van Erve?', vroeg de mevrouw nog. `Jazeker', zeiden ze. Ze knutselden wat aan de kachel en zeiden: `Nu moet u deze knop een tijdje stevig ingedrukt houden zodat het gas goed kan doorstromen'. Intussen haalde zijn maat de spaarcentjes uit de linnenkast.'' Frans wordt bij dergelijke verhalen nog steeds witheet. ,,Verschrikkelijk!'', moppert hij. ,,Het is een vrij beroep, iedereen kan het doen.''

Veel schoorsteenvegers zien Duitsland als Utopia. Daar is iedere burger verplicht zijn schoorsteen twee keer per jaar te laten reinigen. In Duitsland zijn er op elk dak verplicht treden aangebracht. Els komt aanlopen met glimmende folders over die `Dachtritte'. Ook heeft elke hoge schoorsteen een kooi van ijzer. ,,Je moet eens weten aan welke gammele boel we hier hangen,'' zegt Ruud.

De meeste Van Erve's hebben de dood meerdere malen in de ogen gekeken en kunnen daar kleurrijk over vertellen. Zo zat Frans op een tien meter hoge pijp van een bakkerij toen die instortte. Ben knalde een keer met schoorsteen en al door het dak van de buren en Huub greep op het dak een metalen paal vast waar 220 volt op stond. ,,Mijn handen verkrampten en ik schopte mezelf los en rolde het dak af tot ik - dat was mijn redding - op een platje terechtkwam.'' Alexander: ,,De schoorsteen is altijd het hoogste punt op het dak, anders trekt `ie niet. Dus je kunt je nergens aan vastmaken.''

Niet bang zijn, niet naar beneden kijken en zorgen dat altijd óf twee handen en één been, of twee benen en één hand stevig houvast hebben, is het devies van de schoorsteenvegers. ,,Ik heb Alexander geleerd altijd met zijn gezicht naar de gevel te klimmen'', zegt Ben. Als het echt te link is, gewoon niet het dak opgaan, stelt Els. ,,Je moet je leven niet wagen voor acht tientjes.''

Ben is elke keer weer blij als hij weer veilig beneden staat. Bij een ongeluk is hij niet verzekerd. ,,We vallen in de hoogste risicocategorie. De premie is onbetaalbaar.'' Het gevaar weegt niet tegen de verdiensten op, zeggen alle Van Erve's. Van de acht tientjes die ze gemiddeld per schoorsteen krijgen, kunnen ze nauwelijks de kosten dekken. ,,Je gaat pas verdienen als de buren ook meedoen of de klanten ook hun kachel laten schoonmaken'', zegt Ben.

Gevaarlijk en geen vetpot; toch zou geen enkele Van Erve het schoorsteenvegen willen missen. ,,Je raakt verslaafd aan de vrijheid'', zegt Huub. ,,Je komt de gekste mensen tegen'', zegt Paul. ,,Sommigen moeten hun verhaal kwijt. Soms ben je net een sociaal werker.'' Ben: ,,Je helpt mensen en dat geeft een goed gevoel. Ze zitten in de kou als je komt en ik ga niet eerder weg tot de kachel weer brandt als een tierelier.''

Ook Alexander, die als jongste telg in de familie voor de keuze stond al dan niet in de voetsporen van zijn vader te treden, kent geen twijfel. ,,Veel jongens van mijn leeftijd willen hun handen niet meer vuil maken. Die zitten liever achter een toetsenbord. Het lijkt mij saai, voor mij is elke schoorsteen weer een verrassing. En het is leuk om een moeilijke klus toch tot een goed einde te brengen.''

Alexander: ,,Ik was laatst bij een vrouwtje en die zei: `Moet ik pinnen of mag ik in natura betalen'.'' Of neem alle wietplantages die hij op de Amsterdamse daken aantreft. ,,Ik zou eigenlijk betaald moeten worden om mijn mond dicht te houden.'' Ben: ,,Ik gooide een keer een graspolletje in de schoorsteen om een klein brandje te blussen. Kwaad dat die mensen waren. Later begreep ik dat het geen gras was.''

Ruud van Erve parkeert het witte Toyotabusje in een straat in Amsterdam-West en belt met zijn vader aan bij de klant. De bewoner doet in trainingsbroek en op blote voeten de deur open. Als Frans de kachel van de muur trekt, blijkt de pijp bijna dichtgeslibd met roet. ,,Man, het had een haar gescheeld of je had gestrekt gelegen'', bromt hij. ,,Mijn vrouw zorgde altijd voor de kachel'', verweert de man zich. ,,Maar die is vijf jaar geleden overleden en sindsdien is er niets meer aan gedaan.''

Terwijl Frans de kachel nakijkt, schoonmaakt en de stenen nepkooltjes weer opstapelt, klimt Ruud naar het dak. Weer klinkt er `hoei' door de pijp. ,,Het kan tegenwoordig natuurlijk ook met een mobiel'', zegt Frans, ,,maar dit blijft het makkelijkst. Het is een eigen taal. Aan de intonatie, de toonhoogte en de lengte van het hoei hoor ik wat hij bedoelt. Of de pijp verstopt zit, de schoorsteen lek is, of dat er een vogelnest inzit. Als Ruud beneden komt, bindt Frans net een vuilniszak vol roet en gruis dicht. De eigenaar betaalt en geeft een tientje fooi ,,voor een pilsje''. Droogjes: ,,Ik kan in elke geval mijn schoen weer zetten.''