Oppositie in Zimbabwe vreest de confrontatie

Zimbabwe zit aan de grond. De autocratie van de bejaarde president Mugabe is vastgelopen. Maar de oppositie durft een opstand niet aan.

De tijd van verzoening is voorbij. President Robert Mugabe (76) heeft het zelf gezegd. Als hij de overgang van koloniaal naar onafhankelijk bestuur kon overdoen, zou het hoofd van Ian Smith, de laatste premier van het blanke minderheidsbewind, op een zilveren schaal aan het volk worden getoond.

Maar de retoriek van Mugabe vindt nauwelijks weerklank onder de burgers. De kleine blanke gemeenschap hoeft niet te vrezen voor een volkse bijltjesdag. Het is juist Mugabe die in toenemende mate weerstand oproept. Waar men ook reist, in de steden of op het platteland, in noord of zuid: overal klinkt hetzelfde mantra: `de oude man moet gaan'.

Robert Mugabe is al twintig jaar aan de macht in Zimbabwe, eerst als premier, sinds 1987 als president. Om de eenpartijstaat te smeden liet hij in het zuidelijke Matabeleland tussen 10.000 en 20.000 etnische Ndebele's op gruwelijke wijze afslachten. Maar Zimbabwe is geen dictatuur. Elke vijf jaar worden er verkiezingen gehouden. Er is een vrije pers en de rechters zijn onafhankelijk.

Maar tot midden dit jaar had regeringspartij Zanu-PF het altijd alleen voor het zeggen bij gebrek aan serieuze oppositie. De opkomst van de Beweging voor Democratische Verandering (MDC) in de aanloop naar de verkiezingen van juni was een grote schok voor Mugabe. Dat de MDC 57 van de 120 direct te verkiezen zetels veroverde, veranderde het politieke landschap in Zimbabwe voorgoed.

Die bedreiging van haar machtspositie vormde voor de regeringspartij het startsein eindelijk de landhervorming aan te pakken. In het verleden had Zanu-PF van een rechtvaardiger verdeling van het land nooit echt werk gemaakt. Maar vanaf februari stuurde de partij zogenaamde oorlogsveteranen naar de grote boerderijen van de blanken om deze te bezetten. Bloeiende, winstgevende bedrijven moeten plaatsmaken voor historische rechtvaardigheid.

Volgens de Commercial Farmers Union (CFU), waarin de meeste van de 5.000 blanke boeren zijn verenigd, is landhervorming niet meer dan een demagogisch instrument van Zanu-PF. ,,Het gaat niet om grond, het gaat niet om zwart tegen blank. Dit is Afrika: het gaat puur om de macht'', zegt Ben Zietsman, de directeur van de CFU in twee zuidelijke Matabeleland-provincies. ,,Werkelijk doel van Mugabe is het kapotmaken van de MDC in Harare en Bulawayo, twee oppositiebolwerken.''

De MDC vergaderde de afgelopen weken over de te volgen strategie, nadat partijleider Morgan Tsvangirai eerder had gezegd dat Zimbabwe het zich niet kan permitteren tot het einde van het jaar te zitten opgescheept met Mugabe, laat staan tot de volgende presidentsverkiezingen van 2002. In een onbewaakt ogenblik flapte Tsvangirai er zelfs uit dat Mugabe desnoods met geweld aan de kant zou worden gezet. Zanu-PF en Mugabe lieten meteen weten dat eventueel geweld zou worden beantwoord met geweld. Reden voor de MDC om voorlopig af te zien van brede actie. De secretaris-generaal van de MDC, parlementslid Welshman Ncube, zegt dat de risico's te groot zijn. ,,We hebben berekend dat we ten minste twee miljoen mensen de straat op moeten krijgen.'' Hij schetst een doemscenario waarbij de staat van beleg wordt afgekondigd en Mugabe per decreet verder kan regeren. ,,Dan zijn we nog verder van huis.''

Maar ook binnen zijn eigen partij groeit de weerstand tegen Mugabe. Na de voor Zanu-PF desastreus verlopen verkiezingen werd hij door leden van het centraal partijcomité met boegeroep verwelkomd. Van 6 tot 9 december houdt zijn partij een speciale conferentie om de partijstatuten zodanig te veranderen dat de positie van Mugabe wordt verzwakt.

Al zal de oude vos zich niet zonder slag of stoot gewonnen geven. Hij heeft zelfs een nieuwe bril aangeschaft die niet meer het gehele gezicht bedekt. Alsof hij wil zeggen: ik heb jullie wel in de gaten en ben nog lang niet opgebrand.

Zimbabwe bevindt zich op een gevaarlijk kruispunt van wegen. Het land kan een fase van bloedig geweld tegemoet zien, als Zanu-PF alle middelen inzet om aan de macht te blijven. Intern is de regeringspartij sterk verdeeld, al komen de tegenstellingen nog steeds niet aan de oppervlakte. Ook de oppositie, een bonte coalitie, is niet eensgezind. De crisis duurt voort.

Laatste aflevering in serie over Zimbabwe. Eerdere verhalen: 24 en 30 november en 2 december.

    • Lolke van der Heide