`Canon is nodig voor nieuwe kunstwerken'

Zaterdag en zondag debatteerden en spraken schrijvers en andere intellectuelen over de canon van de Nederlandse kunst. Is zo'n canon noodzakelijk of overbodig?

Wat is de canon? Een lijstje dode witte mannen, vinden sommigen. De ruggengraat van de cultuur, zeggen anderen. In De Balie in Amsterdam, waar dit weekend door intellectuele kopstukken, vaak ook witte mannen, over de canon werd gesproken, kwam de duidelijkste definitie van rechter J.H. Nieuwenhuis: ,,De canon is een heel saai lijstje van heel spannende boeken,schilderijen en muziekstukken.'' Dezelfde rechter had tot taak om het geschil tussen de `anarchisten' en de `canonisten' na afloop te beslechten met een vonnis.

In zijn inleiding op zaterdagavond gaf Bram Kempers, hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Amsterdam, aan dat sociale bepaaldheid een belangrijke rol speelt in het publieke debat over de canon: het is vooral een cultureel-maatschappelijke, zelfs politieke kwestie. In een multiculturele samenleving kan de canon geen boventijdelijke lijst van voortreffelijke kunstwerken zijn. Toch is zonder de canon de kunst en literatuur niet denkbaar, vond criticus Arnold Heumakers. Het hoeft geen onveranderlijke lijst te zijn, zei hij, liever ,,een strijdperk waar we proefondervindelijk kunnen ervaren wat er verandert in het kunstbegrip.''

Het debat, geleid door Felix Rottenberg, concentreerde zich op de `crisis in het onderwijs'. ,,De universitaire cultuur heeft de pest aan de canon, ten onrechte'', zei Sijbolt Noorda, voorzitter van het College van Bestuur van de UvA. Noorda pleitte voor de algemene culturele vorming van studenten, en het stellen van hogere eisen aan het voortgezet onderwijs. Of er daarom een canonieke lijst moet worden opgesteld, dat was de vraag. Noorda vond dat geen taak voor de minister van Onderwijs of het universitair bestuur, maar voor ,,de goede mensen die in het onderwijs zitten.'' Rottenberg kon zich voorstellen dat de Tweede Kamer een canon-commissie zal instellen.

Publicist Michaël Zeeman merkte op dat de culturele onzekerheid waaruit het canon-debat voortkomt, al blijkt uit het feit dat het alleen gaat over de vraag òf er een lijstje moet komen. Wat er op moet staan, daar wilde niemand echt iets over zeggen. Homerus en Shakespeare natuurlijk, maar verder? Sijbolt Noorda zei dat de discussie moet gaan over het criterium op basis waarvan je een canon opstelt. Daar was iedereen het wel mee eens, maar de definities van dat criterium klonken rijkelijk vaag.

,,De meerduidigheid'', had eerder classicus David Rijser gezegd. ,,De mate van betekenis die het voor ons heeft'', zei essayist Bas Heijne. Maar wie is `ons'? Socioloog Seyfi Özgüzel sprak van de nieuwe Nederlanders ,,met zwart haar, die weinig boodschap zouden hebben aan een uitsluitend op de westerse cultuur geënte canon.''

Zondagmiddag vond een `canon-estafette' plaats, waarin bekende en minder bekende Nederlanders elkaar ondervroegen over hun persoonlijke ervaringen met de canon. Dansen van bosnegers, Vader Abraham en de Illustrated Classics: zowat alles leek een opstapje tot de canon te bieden. Zo kon schrijver Herman Franke Schuberts Unvollendete waarderen omdat het hem aan het lied `We gaan naar Zandvoort' deed denken. En professor Henk van Os beleefde dankzij de `marmerblanke naakten op reproducties van schilderijen' zijn eerste erotische ervaring.

De gesprekken werden steeds onderbroken door korte optredens: Jacob Derwig las een fragment uit Shakespeares Hamlet, Larissa Groeneveld speelde Bachs Suite 1 voor cello. Rechter J.H. Nieuwenhuis sloot 's avonds af met zijn vonnis. De vordering van de canonisten wees hij toe: ,,de canon moet in ere worden gehouden.'' Volgens de rechter zou de nieuwe canon die van de rebellie zijn, omdat alleen uit verzet tegen canonieke kunstwerken nieuwe kunst kan voortkomen. Als om die uitspraak te ondermijnen declameerde Carel Alphenaar, gehuld in een wit pak met engelenvleugels, de moedeloze conclusie van de bijbelse Prediker: ,,Is er enig ding waarvan men zou kunnen zeggen: Zie dat, het is nieuw? Het is alreeds geweest in de eeuwen die voor ons geweest zijn.''