Het syndroom van de lagune

Liefde schoonheid en dood zijn onlosmakelijk verbonden. Daarom is Venetië een stad waar zelfmoord op de loer ligt, constateert psychologe Diana Stainer.

Op veel plaatsen hangt er een lichte geur van vochtige rot. Door de tijd getekende paleizen verhalen melancholiek van vroegere, vergane glorie. Zeker in het najaar is de stad vaak gehuld in een grijze, ijskoude mist, en er is zelfs een brug die beroemd is om zijn zuchten. Is er een stad die meer aanzet tot zelfmoord dan Venetië?

,,Als je ontvankelijk bent voor zulk soort beelden, zeker'', antwoordt psychologe Diana Stainer. ,,Voor mensen die depressief zijn, biedt Venetië een klankbord dat die bestaande gevoelens versterkt. Dat noemen wij: het syndroom van de lagune.''

Stainer, net afgestudeerd, publiceert binnenkort in een psychiatrisch vaktijdschrift een onderzoek naar buitenlanders die in Venetië zelfmoord hebben gepleegd of een poging daartoe hebben gedaan. Het idee kwam van haar studiebegeleider, hoofd van de psychiatrische dienst in Venetië. ,,Op basis van zijn praktijkervaringen was hij zich gaan afvragen of Venetië bestaande depressieve gevoelens versterkt, vertelt Stainer.

,,Sommige mensen zien Venetië als een stad van onherroepelijk verval, van een langzame dood'', zegt ze. ,,Dat is een soort droombeeld dat je ook veel tegenkomt in de literatuur en de film.''

Films als Death in Venice en Don't look now spelen in op dit beeld, hebben het zelfs versterkt. De componist Richard Wagner en de schrijver Thomas Mann hebben de glanzend zwarte gondels die geluidloos over het water glijden, beschreven als drijvende doodskisten. En Michel de Montaigny schreef: ,,Wie zijn kracht voelt wegkwijnen en zijn leven stukje bij beetje ziet verdwijnen, raad ik aan te eindigen in Venetië.''

Bestaat er dan echt een syndroom van de lagune? Stainer is er nog niet helemaal uit. Ze heeft op basis van dossiers de depressieve buitenlanders bestudeerd waarmee medische autoriteiten in de periode 1988-1995 te maken kregen. Het is maar een kleine groep: 35 pogingen tot zelfmoord en 16 geslaagde zelfmoorden, volgens de juridische medische dienst. De mensen die nog in leven zijn, zijn niet ondervraagd: het hele onderzoek is gebaseerd op papier.

,,Een volledig duidelijke uitkomst heeft dit niet opgeleverd'', zegt Stainer. ,,Maar we hebben wel sterke aanwijzingen dat je inderdaad van zo'n fenomeen kan spreken. Samen met haar begeleiders pleit ze nu voor een nieuw onderzoek over de afgelopen vier jaar. Ook is ze bezig met het opstellen van protocols voor de behandeling van buitenlanders in geestelijke problemen en voor zelfmoordzaken, om het syndroom van de lagune beter in kaart te brengen.

,,Pure waanzin, idiotie'', zegt Alvise Zorzi, een man wiens familie al duizend jaar in de dogestad woont en die de associatie van internationale comités voor de redding van Venetië voorzit. ,,Het idee van Venetië als een stervende stad is uitgevonden in de romantiek. Dit is juist de stad van het carnaval, van de débauche allègre (de vrolijke liederlijkheid), van Casanova. Weet u welke steden mensen triest en depressief maken? Industriesteden als Dortmund en Düsseldorf, Pittsburgh, Clermont-Ferrand. Venetië is de stad van het leven, van het plezier.''

Ook Stainer zegt dat ze absoluut geen last heeft van het syndroom van de lagune. ,,Dat idee van Venetië als een stad van de dood die je langzaam opvreet, dat voel ik helemaal niet zo, en ik geloof de meeste Venetianen niet'', zegt Stainer. ,,Dit is niet alleen de stad van mist en ondergelopen pleinen, maar ook een stad met een unieke historie en een unieke inrichting, met een carnaval dat een wekenlang durend feest is.''

Stainer wapent zich al bij voorbaat tegen verwijten dat ze Venetië negatief zou willen afschilderen. ,,Ik ben een dochter van Venetiaanse hotelhouders'', vertelt ze – overigens heeft een van de zelfmoorden zich afgespeeld in dat familiehotel. Maar vanuit haar vak begrijpt ze het syndroom van de lagune wel. ,,In de hele literatuur zie je dat liefde en schoonheid en dood voor sommige mensen diep verbonden zijn. Venetië is een stad met al die facetten, met veel verschillende niveaus.''

De symbolische betekenis van het water is daarbij ook belangrijk. ,,Volgens sommige wetenschappers heeft Venetië juist zo'n aantrekkingskracht omdat het in het collectieve onderbewuste een symbool is voor nostalgie naar de moederschoot'', zegt ze. ,,In die zin probeert iemand die hier wil sterven de verloren band met de teruggevonden moeder te herstellen.''

,,Het unieke karakter en de bijzondere uitstraling van Venetië vergroten de psychologische impact'', zegt Stainer. In andere steden zonder weerga is iets vergelijkbaars geconstateerd. Zo noemt ze het syndroom van Jeruzalem. ,,Dat is een soort mystiek delirium waarin mensen terecht komen, duidelijk gebonden aan de religieuze betekenis van de stad, en een fenomeen dat redelijk omvangrijk is. In eigen land hebben psychiaters gepubliceerd over het syndroom van Stendhal, de geestelijke verwarring waarin mensen kunnen raken als ze worden geconfronteerd met de prachtige schilderijen en gebouwen in Florence.''

Betekent dit nu dat het gevaarlijk is om naar Venetië te gaan? ,,Natuurlijk kun je dat zo algemeen niet zeggen, antwoordt Stainer. ,,Het syndroom van de lagune komt voort uit individuele gevoeligheden. Mensen waren al suicidaal voordat ze hiernaar toe kwamen. Je ziet toch ook dat een zonsondergang op verschillende mensen een verschillende invloed heeft. Als je al depressief bent, resoneert zoiets extra. Dat geldt ook voor Venetië.''