Zo gaat dat. Daar moet je niet om rouwen

Tien jaar geleden stierf fotograaf en filmer Ed van der Elsken. Wat vertelt zijn werk aan wie nu kijkt, aan wie nu fotografeert?

Het Amsterdam van Ed van der Elsken ken ik alleen maar tweedehands. Letterlijk, want zijn beroemde fotoboek Amsterdam! kocht ik in een filiaal van de Slegte in de Amsterdamse Kalverstraat. Een Kalverstraat die niets meer te maken had met de winkelstraat waar Van der Elsken zijn nozems en bobcats, oproerkraaiers en punks fotografeerde. Het Amsterdam van Ed van der Elsken bestaat alleen nog maar op die foto's.

Foto's die inmiddels klassiek zijn geworden omdat de éérste nozems erop staan en de eerste punks. En omdat ze niet nostalgisch zijn of ouderwets, niet idyllisch of van vroeger toen alles beter was, maar archetypische beelden van een wereld die ergens in de jaren zestig voor het eerst werd geschapen voor de camera van een fotograaf die al kijkend en klikkend dolverliefd werd op die heerlijke nieuwe wereld.

`Eye Love You' heet de tentoonstelling waar tweehonderd van die foto's zijn tentoongesteld ter gelegenheid van de tiende sterfdag van de fotograaf-filmer. Die titel is ontleend aan het eerste boek met kleurenfoto's dat Ed van der Elsken (1925-1990) in 1977 publiceerde. Ergens achterin dat boek, dat door hemzelf van moppige commentaren is voorzien, is een `Top 80 van leukste mensen van de wereld' opgenomen. Tachtig portretjes van mensen die, met hun scheve lachjes en hun verlegen ogen, inderdaad de tachtig leukste mensen ter wereld worden. Maar dat geldt voor alle achthonderd of achtduizend of achthonderdduizend mensen die Van der Elsken in vijf werelddelen, veertig jaar en zeventien fotoboeken verzamelde.

Louter foto's van leuke mensen, het is om een beetje ibbel van te worden. Net zoals van de bijdehante tofheid die uit Van der Elskens documentairefilms spreekt. We leren hem daarin kennen als een voortdurend rebbelende man, die soms van zijn eigen geratel moet gapen of `patatati patatata' zegt als hij bedoelt: `opschieten, ik heb nog meer foto's gemaakt van aardige mensen'.

,,Ik bezing het leven. Ingewikkelder ben ik niet'', zegt hij in de film De verliefde camera (1971). Het leven dat hij bezong was het leven van de dropouts en de outcasts, van de eerste negers en de laatste prostituées. Een leven dat hij onnoemelijk veel oprechter vond dan dat van de klungelende burgers.

Zijn intuïtieve manier van werken en zijn feilloze vermogen om zich in subculturen te bewegen hebben schoolgemaakt van reportage- tot reclamefotografie. Zijn gozers en gangsters worden nog steeds geportretteerd, maar nu glamoureus, geëstheticeerd. Pukkeltjes zijn schoonheidsvlekjes geworden, modderspatten op ongepoetste schoenen zorgvuldig doordachte details, met het junkie-chic in de modefotografie als meest extreme voorbeeld. De onvolmaakte wereld van Ed van der Elsken is doodgestileerd.

Zo gaat dat. Daar moet je niet rouwig om zijn. Underground werd mainstream. Het verzet van de jaren vijftig en zestig veranderde in zitvlees en er kwam nieuw verzet van punks en retro-rockers in het Vondelpark en Van der Elsken was er weer als de kippen bij om het vast te leggen. En toen in Nederland het straatleven verharde, vertrok hij naar nieuwe werelden om verliefd op te worden.

Het ging Van der Elsken er niet om sociale kritiek te geven met zijn Amsterdamse portretten, maar om iets te laten zien van die pas verworven vrijheid van de jaren vijftig en zestig. Als een fotografe als Rineke Dijkstra nu schuchtere jongens en meisjes fotografeert, met hun eerste puistjes en hun eerste lipstick, dan zie je vooral hun ongemak. Hun lichamen staan strak van spanning, hun ogen zoeken houvast. Van der Elsken daarentegen zag een wereld die nog niet te strak zat, waarin alles zwierde, waarin mensen best timide of achterdochtig de camera in konden kijken, maar dat was alleen omdat ze nog nooit gefotografeerd waren en niet omdat ze op hun hoede moesten zijn.

Dolgedraaid

Hoe kijk je nu naar deze foto's, als je zelf bent opgegroeid in een wereld die altijd al te strak zat, oud en moe is, spannend en veelvormig, waar de omloopsnelheid van gerecyclede subculturen is dolgedraaid? Als je alleen maar een van de baby's had kunnen zijn die ook - oh wonder van het nieuwe leven - veelvuldig op Van der Elskens foto's voorkomen, maar nooit meer een van die dansende meisjes op de Nieuwmarkt? Omdat er niet meer uit blijdschap op straat wordt gedanst, maar alleen nog maar als versleten statement of uit gekte? Word je dan niet vanzelf cynisch of sentimenteel?

Er is een foto die die vragen beantwoordt. Een zo heel gewone foto waar ik aan voorbij gelopen zou zijn, als ik niet de locatie had herkend. Dat is op zich al bijzonder, want het Amsterdam van Ed van der Elsken, dat zijn vooral de Amsterdammers. Zijn foto's bieden doorgaans weinig ontsnapping uit het kader. De geportretteerden, liever niet meer dan vier, centraal gepositioneerd, worden beschut door de begrenzingen van het negatief. De fotograaf Van der Elsken omhelst, omvat, koestert triomfantelijk.

Op die niet zo heel erg karakteristieke Van der Elsken-foto uit 1955 staat een héle groep jonge mannen voor de Amsterdamse studentenbioscoop Kriterion. Volgens het reclamebord aan de gevel draaide er de film Die Halbstarken, aangeprijst met: `jonge mensen op dwaalwegen door hun zucht naar avontuur en geld'. Wie Van der Elsken weleens in een van zijn eigen films aan het woord heeft gehoord, hoort het hem zeggen. Dwaalwegen! Avontuur!

Hem is beslist dat bijzondere samenspel tussen reclamebord en straattafereel opgevallen, want anders zou hij veel later ook niet die New Yorkse zwerver in de goot hebben zien sterven voor een bioscoop waar Alfred Hitchcocks Psycho draaide.

Daar staan ze dus. Jonge mannen die altijd zo staan, generatie na generatie. Met hun regenjassen en hun stropdassen en hun keurige kapsels en hun brillen met zware monturen zijn ze al veel ouder dan ze zijn. De meesten van hen kijken naar rechts, bedeesd, verwachtingsvol. Ongetwijfeld wachten ze op hun vriendinnetjes die ieder moment uit de tram kunnen stappen.

Er is in elke menigte wel een gezicht waar je wat langer naar wilt kijken. Maar die foto voor dat Kriterion-theater heeft geen echte hoofdpersoon. Misschien is het de man in het midden, die net iets scherper is en net iets feller belicht dan de anderen. Maar ik denk eigenlijk dat het die lamzakkig hangende jongens links zijn, vaag, bijna uit het kader. Zij hebben de fotograaf allang gezien en zijn medeplichtig geworden aan zijn onderneming. Zij zijn de enigen die poseren en de camera inkijken. Een beetje blasé, een beetje wat-mot-je? Zij zijn de enigen die op ons van nu lijken, nu we opgevoed door reality-tv en Big Brother allemaal wel weten hoe we ons voor de camera van onze voordeligste kant moeten laten zien.

`Eye Love You.' Foto's, dia's, film en video, t/m 7 januari 2001 in De Beyerd, Breda.

De verliefde camera. Filmretrospectief Ed van der Elsken, 5 lange films, 12 documentaires en een documentair portret van en over Ed van der Elsken, 10 t/m 24 december bij de VPRO, Nederland 3.

De wereld volgens Ed van der Elsken is doodgestileerd

    • Dana Linssen