We lenen alles zelf

De Nederlands-Duits-Braziliaanse band `Zuco 103' won deze week de Heineken Crossover Award. Het trio is succesvol in Turkije, Portugal en Macedonië.

Stefan Kruger maakt zich zorgen over opkomend grondwater. Het regent zo hard dat de omgeving van de Kinkerstraat lijkt weg te zinken. Dit is niet Amsterdam, dit is Atlantis. Voor Zuco 103 is de situatie benard, omdat de studio van de band in een souterrain is gebouwd. Kruger memoreert hoe bij een eerdere gelegenheid de vloer blank stond. Voorlopig is er geen geld om de waterleiding te laten vernieuwen.

Want Zuco 103 heeft dan wel succes in Turkije, Portugal en Macedonië en belangstelling uit Amerika en Engeland, de band moet nog doordringen tot een groter publiek. Zuco 103 is in alle opzichten een mengvorm: de groep bestaat uit een Nederlandse drummer, Stefan Kruger, de Duitse pianist Stefan Schmid en de Braziliaanse zangeres Lilian Vieira, en hun muziek is een combinatie van jazz, techno, pop en Braziliaanse ritmiek. Ook de groepsnaam slaat op de kunst van het mixen: `Zuco' betekent sap of cocktail .

In Brazilië hebben ze andere problemen dan stijgend grondwater. Terwijl Stefan Kruger en Stefan Schmid wat rommelen met de aansluiting van de apparatuur, vertelt Lilian Vieira over een inheemse zangstijl die Pernambuco heet, genoemd naar de gelijknamige provincie. De zang is ruig en klagelijk. ,,Dat komt doordat daar 40 jaar lang constant droogte was', zegt ze. ,,Hoor maar, hier zingt iemand over een boer die al zijn vee ziet sterven.' Ze zet een plaat op met Braziliaanse liedjes, en luistert stil naar het rauwe leed.

Vorige jaar al verscheen het debuut van Zuco 103, de cd Outro Lado. Het komt niet vaak voor in de popmuziek, maar Zuco 103 zorgt voor een ongewone ervaring: de cd blijft opvallend achter bij wat de groep live presteert. En dat is veelbelovend. Want niet alleen is het live-concert de ultieme test voor de popmuzikant, het wil ook zeggen dat Zuco 103 binnen een jaar een eind gegroeid is. Het grote verschil tussen de cd en het live-optreden is de integratie van de verschillende onderdelen, die zich op de cd nog lijken af te vragen wat ze daar doen in elkaars gezelschap. Live vloeien ze soepel in elkaar over.

Inmiddels werken de drie leden aan een nieuwe cd, die een weerslag moet worden van de verworvenheden op het podium. Zoals te zien was op het Drum Rhythm-festival en op Lowlands, goochelt de groep met stijlelementen uit allerlei muziekstromingen. Live zijn ze met zijn zessen: aangevuld met een percussionist, een dj en een bassist. De `scratches' van de dj, afkomstig uit de hip-hopscene, en de voor techno kenmerkende modulerende synthesizer-golven maken hier cameo appearances: ze duiken op, laten zich herkennen, en verdwijnen weer - om plaats te maken voor een ander typerend stijlmiddel, als een gecondenseerde versie van een Best Of-compilatie. Bindende factor tussen de breakbeats, de percussie, de jazzy pianostukjes en funky bas is de beheerst emotionele stem van Lilian Vieira.

Stefan Kruger en Stefan Schmid zijn nu basistracks aan het maken in de studio. In deze ruimte werden eerder bands geboren als New Cool Collective en SFeQ, waar Schmid en Kruger ook mee verbonden waren. Kruger en Schmid ontmoetten elkaar begin jaren negentig, allebei hadden ze het conservatorium gedaan en speelden ze in jazzgezelschappen. Gisteravond hebben ze nog samen geschnabbeld in een jazz-café in Leiden. ,,Jazz spelen is nu een uitje naar de speeltuin voor ons', zegt Kruger. ,,Het is vrij. Terwijl in popmuziek alles veel meer vast ligt.' ,,Het is ook een ontsnapping', zegt Schmid. ,,Bij Zuco hebben we een snelle start gemaakt, en nu zit iedereen achter ons aan.'

Een van de redenen dat de cd Outro Lado kwalitatief wat achterbleef bij het niveau van de optredens van Zuco 103, is een financiële. De plaat werd gemaakt met minimale middelen, zegt Kruger.

Maar het waren tenminste eigen middelen. Want al komen ze uit de jazz-scene, Schmid, Vieira en Kruger willen geen subsidie aanvragen, zoals in die wereld gebruikelijk is. Kruger: ,,We regelen alles zelf. Betalen alles zelf.' ,,..lenen alles zelf', zegt Vieira. Kruger: ,,In de scene van de improviserende jazzmusici krijgen ze allemaal subsidie, alleen wij niet. In de tijd die ik nodig heb om een subsidie-aanvraag te doen, schrijf ik liever een nieuw stuk.'

Kraakloopje

Nu zitten Schmid en Kruger te puzzelen op een ritmetrack. Kruger gaat gedeeltelijk uit van samples. Later speelt hij de samples na: ,,Dan wordt het vanzelf weer anders.' Hij buigt zich over de platenkast en houdt een plaat op. Het is Bob Dylans The Times They Are A-Changin'. ,,Kijk, de gitaar-riff uit `The Ballad Of Hollis Brown' gebruik ik nu als basis voor een nieuw nummer.' Kruger laat het resultaat horen: het blues-achtige kraakloopje wordt eindeloos gerepeteerd, ongeveer zoals Dylan het ook deed. Maar door de synthesizer-reproductie klinkt het mechanischer.

Op het scherm van een van de computers is de grafische weergave te zien van Dylans gitaarfragment. Er omheen golven de ritmes: wisselende combinaties van Braziliaanse samba, reggae en hip-hop. In het voor buitenstaanders onnavolgbare muzikantenbargoens roepen de bandleden om de beurt de naam en herkomst van een ritme: `Dat is de maracatus', `Of nee, het is samba-reggae', `Uit Recife', `Nee, Salvador'. Ze klappen ritmepatronen mee, pakken platen erbij om hun ideeën te controleren. Alledrie zijn ze muzikaal geschoold: Stefan Schmid, die in 1989 uit Duitsland kwam, zat op het conservatorium in Hilversum, Stefan Kruger en Lilian Vieira ontmoetten elkaar op het Koninklijk Conservatorium in Rotterdam.

Wat zou Bob Dylan ervan vinden als hij zag waar zijn gitaarloopje uit 1964 zich nu bevond? ,,Ja, dat kun je je afvragen', zegt Kruger. ,,Maar wat zou die Malinese troubadour zeggen als hij hoorde wat Bob Dylan met zíjn bluesgitaar gedaan had?'

Sinds Zuco 103 zo'n twee jaar geleden werd opgericht heeft de groep gezocht naar een gemeenschappelijke taal. ,,Met onze verschillende achtergronden moesten we uitvinden waar de overlappingen zaten.' zegt Stefan Kruger. ,,Dáar moet je verder.' Het werd de taal van `laagjes' leggen. ,,Dat is een les van de techno en house; dat je niet een liedje met couplet en refrein probeert te maken, maar dat je lagen over elkaar legt. Afwisseling krijg je dan door elementen in te brengen en weer af te voeren. Basdrum erin, basdrum eruit, riedeltje erin, riedeltje eruit. We moesten leren denken als een dj.'

Voor Lilian Vieira is de combinatie van Europese elektronica met Braziliaanze zang vanzelfsprekend. ,,Toen ik het conservatorium deed in Rotterdam zat ik op de afdeling Wereldmuziek. Daar ben ik met zoveel soorten muziek in aanraking gekomen, dat ik me daar nu makkelijk naar voeg.' Haar teksten zingt en schrijft Vieira in het Portugees. Ze werkt vaak samen met de Nederlandse jazz-zangeres Fleurine, die ze haar `filosofische partner' noemt. ,,Samen zoeken we de woorden bij mijn Braziliaanse beelden. Ik ben heel nostalgisch, en wòrd ook nog steeds nostalgischer naar mijn Braziliaanse verleden. Zodra ik een groove hoor, zie ik taferelen voor me die met Brazilië te maken hebben.'

In Brazilië werkte Vieira als verpleegster. Ze trouwde met een Hollander en kwam elf jaar geleden naar Nederland. Hier moest ze zich opnieuw scholen om als verpleegster te kunnen werken. ,,Maar ik moest meteen geld verdienen. Toen ben ik gaan zingen.' In Brazilië woonde ze in een klein dorp in de bergen, een uur buiten Rio de Janeiro. ,,Mijn familie was heel muzikaal. Iedereen zong en bespeelde instrumenten. Elke zondag kookte mijn moeder een grote maaltijd. Wie er maar langs kwam kon meezingen en mee-eten.'

In Brazilië bestaat belangstelling voor Zuco 103, maar de groep heeft er nog nooit opgetreden. ,,Wel in Portugal, en dat is ongeveer hetzelfde als Brazilië', zegt Vieira. ,,De mensen hebben dezelfde smaak. De ontvangst was daar erg goed.' Het Franse muziekblad Les Inrockuptibles kopte naar aanleiding van Zuco `Notre futur est brésilien', en een Duits tijdschrift noemde de groep `gleichermaßen souverän als Livemusiker wie als Computer-Collageure'. Zuco 103 speelde inmiddels vaak in het buitenland, van Amerika en Canada tot Rusland. Onlangs waren ze in het door oorlog verwoeste Macedonië. ,,Zelfs daar kenden de mensen onze liedjes. Op de vreemdste manier wordt muziek tegenwoordig verspreid. Daar halen ze nummers van het internet, en zenden ze uit via de eigen radio-kanalen', zegt Kruger. ,,Ze hebben er niets, maar ze zijn des te gretiger naar nieuwe dingen.'

De cd Outro Lado van Zuco verscheen op een sublabel van de Belgische platenmaatschappij Crammed, Ziriguiboom, dat ook platen uitbrengt van artiesten als Bebel Gilberto en Bossacucanova. In Amerika wordt de groep vertegenwoordigd door de in New York gevestigde Braziliaan Béco Dranoff. Dranoff was onlangs in Amsterdam nadat hij met Zuco naar Turkije was geweest voor optredens. ,,De zaal was uitverkocht en laaiend', vertelt hij. ,,Terwijl wij dachten dat niemand ze daar kende.' Dranoff probeert vanuit Amerika mogelijkheden te creëren voor Zuco 103. Met name in New York, waar David Byrne (ex-Talking Heads) een serie compilatie-cd's uitbrengt met obscure Braziliaanse muzikanten, is een grote Braziliaanse scene ontstaan met eigen clubs en veel live-optredens.

,,In de rest van Amerika is het een probleem dat de teksten van Zuco niet te verstaan zijn. Men is dat niet gewend', zegt Dranoff. De enige manier om daar door te dringen in het algemeen bewustzijn, is veel touren. ,,Daarom proberen we volgend jaar, als de nieuwe cd uit is een uitgebreide tournee op te zetten.'

In september trad Zuco 103 op tijdens het Latin Beats-festival in Paradiso, Amsterdam. De groep speelt om een uur of twee 's nachts. De scratches van dj Git Hyper vallen precies op hun plaats tussen de percussie; de riedels van Stefan Schmids piano zijn een luchtig tegenwicht voor de strakke synthesizerloopjes. Lilian Vieira danst en lacht, ook als ze zingt over `tristezas lágrimas'. Voor haar is een concert in Paradiso een persoonlijke triomf, een variant op `rags to riches'. Toen ze studeerde aan het Rotterdams Conservatorium werkte ze ook hier, als juffrouw van de garderobe.

Zuco 103 speelt bij de uitreiking van de Heineken Crossover Award 2000 op 28 december in de Melkweg, Amsterdam. De groep speelt ook op het Noorderslag-festival, 6/1 Oosterpoort, Groningen. De cd `Outro Lado' is verschenen bij Crammed (zir 04).

Zuco 103

Bij de foto van Zuco 103 in het Cultureel Supplement van 1 december stond geen fotograaf vermeld. De foto is gemaakt door Lex van Rossen.