`Ik ben beïnvloed door Dostojevski's idioten'

Peter Verstegen is de vertaler van Dante's Goddelijke Komedie. Maar Dostojevski was de auteur die hem op vreemde ideeën bracht.

Dante vertalen is een zware klus. Peter Verstegen heeft, samen met Ike Cialona, een metrische en rijmende vertaling gemaakt van de complete Divina Commedia, de Goddelijke Komedie. Ze hebben er ieder tweeënhalf jaar aan gewerkt: Verstegen nam de Hel voor zijn rekening, Cialona het Paradijs. De Louteringsberg hebben ze gedeeld. Peter Verstegen (Den Haag, 1938) is bekend van zijn vertalingen van Franse, Engelse en Duitse poëzie: Baudelaire, Shakespeare's Sonnetten, Rilke. Toen hij zeventien was, wilde Verstegen echter Russisch gaan studeren en mogelijk ook vertalen. Dat kwam door het werk van Dostojevski, in het bijzonder Misdaad en straf (1886), ook wel bekend als Schuld en boete.

Verstegen heeft Misdaad en straf gelezen in de vertaling van Jan Meijer, voor het eerst verschenen in 1956 in de Russische Bibliotheek van Van Oorschot. ,,Het is een heel wonderlijke vertaling'', zegt Verstegen, ,,en eigenlijk helemaal geen goede. Er zitten allerlei woorden in die volgens mij niet bestaan. Het woord `ongebat' komt wel vijf keer voor, en dat staat niet in Van Dale. Ik heb die delen van de Russische Bibliotheek allemaal gekocht toen ze verschenen, in de tweede helft van de jaren vijftig. Ze golden toen als het summum op vertaalgebied.

``Misdaad en straf was voor mijn puberteit nogal belangrijk. Ik was gek op detectives toen ik een jaar of veertien was. Ik denk dat ik door de titel verleid ben om Misdaad en straf te kopen; het is weliswaar geen detective, maar wel een misdaadroman. In Misdaad en straf vond ik een aantal dingen die je in geen enkel Nederlands boek aantrof. De grootse gevoelens, het enorme pathos. De personages die allemaal geëxalteerd praten en bijna allemaal manisch-depressief zijn. Ze hebben de schitterendste namen, zoals Rodion en Porfiri en Nicodim, de vrouwen heten bijvoorbeeld Pulcheria of Avdotja. En de idiote beroepen die ze hebben, zoals titulairraad of adelsmaarschalk, waarvan niemand weet wat het is. In het begin komt de hoofdpersoon Raskolnikov de dronkaard Marmeladov tegen. Marmeladov spreekt hem aan en zegt dan op een gegeven moment tegen hem: `Durft u te beweren dat ik geen zwijn ben?' Dat vind je prachtig, als je zoiets totaal niet gewend bent.

,,Na Misdaad en straf ben ik alles van Dostojevski gaan lezen en heb ik mezelf tot een jonge Dostojevski-kenner ontpopt. Ik schreef er in de schoolkrant over, meende dat Nietzsche toch wel veel gegrasduind moest hebben bij Dostojevski en dat Dostojevski eigenlijk de uitvinder van de monologue intérieur was.

,,Misdaad en straf is opgehangen aan een denkbeeld van Raskolnikov, en dat heeft veel weg van het Übermensch-idee van Nietzsche. Raskolnikov heeft een zogenaamd geniale gedachte ontwikkeld: voor de geniale mens is alles toegestaan, en zeker het vermoorden van zo'n waardeloos individu als een oude woekeraarster. Met haar geld kan hij wel honderd weldaden doen, en dat weegt toch ruimschoots op tegen het leven van één abject individu.

,,Tot vlak voor het einde komt hij daar niet op terug. Raskolnikov verwijt zich alleen maar dat hij zelf een luis was, en niet de echte durf heeft opgebracht om zijn daad behoorlijk te volvoeren.

,,Hij raakte in paniek, heeft het eigenlijke geld laten liggen en is in Sint Petersburg gaan rondlopen. Hij was zijn eigen denkbeeld niet waard. Pas op het eind, in Siberië, komt hij tot bekering. Misdaad en straf moest wel zo eindigen, omdat het in zijn tijd anders niet door de censuur was gekomen. En het is tenslotte een puberale droom, dit denkbeeld, en als je iemand daarin laat volharden dan is dat niet echt bevredigend.

,,Ik denk dat ik wel een beetje onder de invloed ben geweest van deze idiote dingen. In Dostojevski's Demonen heb je ook allerlei gekken met revolutionaire ideeën. Voor een betere wereld, maar het moest wel met geweld. Dat is uiteindelijk ook uitgekomen in Rusland. Nee, ik ben politiek nooit zo extreem geweest. Het was leuk om je erin te verlustigen, om erover te lezen. Ik was zelf zo'n idioot; ik had een meisje dat Hanneke heette maar dat vond ik niet mooi genoeg, ze moest van mij Olga heten. Het leven in boeken, zeker die van Dostojevski, was nu eenmaal interessanter dan het gewone leven. Als je jong bent vind je het eigen bestaan saai, de leeftijd vraagt om bevlogenheid en grootse gevoelens. Het verlangen naar een groots en meeslepend leven, daar groei je wel overheen, maar het lezen van boeken als een tweede bestaan, een vervulling van wensdromen in zekere zin, dat blijft.''

Het volgende vertaalproject van Verstegen is Paradise Lost van John Milton, evenals de Divina Commedia een groot, bijbels epos. Van de Hel, het bekendste deel van de Goddelijke Komedie, verschenen eerder dit jaar twee vertalingen; dat heeft wellicht te maken met het feit dat het verhaal zich precies zevenhonderd jaar geleden afspeelt. In 1300 bevond de 35-jarige dichter zich op het midden van zijn levensweg. De Goddelijke Komedie gaat over zijn reis door het hiernamaals, opklimmend van de hel naar het paradijs; het zit vol theologische en filosofische denkbeelden maar schuwt ook de wreedheid en vuiligheid niet.

Verstegen: ,,Er is in de Goddelijke Komedie opvallend vaak sprake van stank en stront. Daarmee is Dante een echte middeleeuwer. Dat was in sommige vorige vertalingen een beetje verdoezeld. Het is natuurlijk ook niet de essentie van Dante. De essentie is het opgaan in het licht Gods. Dat is als literaire opgave het moeilijkste wat er bestaat, om enigszins aannemelijk te maken dat de mensen in het paradijs zielsgelukkig zijn tot in de eeuwigheid, door de aanschouwing Gods.

,,Maar dat is toch niet wat de Goddelijke Komedie interessant maakt. Het geeft een beeld van de Middeleeuwen zoals je dat nergens anders uit krijgt, en ook van de gruwelijke kanten. Als het ergens in de hel weer erg stinkt, dan vergelijkt Dante dat met armenhospitalen. En de straffen in de hel ontleent hij aan zijn dagelijkse omgeving. Voor het minste of geringste werd je levend begraven of verbrand. Publieke executies waren groot vermaak voor de bevolking. Zo bezien is de wereld er heel wat humaner op geworden.''

F.M. Dostojewski: Misdaad en straf. Vertaling Jan Meijer. G.A. Van Oorschot, ƒ75,- De pocketuitgave (Rainbow) is verkrijgbaar voor ƒ20,-