De Grote Satan 4

De zin die het best blijft hangen uit Rudy Kousbroeks stuk `De Grote Satan' (CS 17/11) is ,,Jeugd is een schuilnaam voor commercie'. Zo'n zin kan bovendien dienstdoen om beter onder ogen te zien dat `duister' taalgebruik een wezenlijk kenmerk is van zowel een moderne, op marketing gebaseerde democratie als een totalitaire samenleving. Alleen dat we leugens, verdraaiingen en propaganda in een `marketing-democratie' pr-taal noemen. Dat in een totalitaire samenleving de taal van bovenuit de samenleving vervuild wordt en in een `marketing-democratie' van onderaf, is geen principieel verschil: vuil is vuil. En in beide gevallen heeft de vervuiling met macht te maken, politieke dan wel economische. In het voordeel van burgers in een totalitaire staat spreekt echter dat in zo'n samenleving `de satan' tenminste kenbaar is en wellicht beter te bestrijden (de geschiedenis toont het) dan die in de moderne marketing-democratie (de toekomst zal het leren). Een paradox van die democratie is namelijk de anonimisering van de macht, of anders gezegd wat Michel Foucault het onpersoonlijker worden van kennis noemde – structuren, instanties, processen.

Ik moet zeggen dat het wat laat in hun leven is dat Hofland en de hem bijvallende Kousbroek nu zo de noodklok luiden inzake de massaficering en commercialisering van onze cultuur – bij Kousbroek lijkt zelfs sprake van inhaalgedrag (hijzelf heeft de laatste jaren dan ook vooral achterhoedegevechten gewonnen). Beide grootheden zijn echter niet de enigen die Ortega y Gassets De opstand der horden (misschien wel het belangrijkste boek uit de vorige eeuw) nooit echt goed op waarde geschat hebben. Dat ook ik (net als Kousbroek) verbaasd was over het gebrek aan reacties op Hoflands serie `Waar is er nog gevaar?', zal Hofland weinig troosten. Het moet, lijkt me, sowieso geen sinecure zijn in NRC Handelsblad zo'n serie aan de gang te houden. Het is immers ook de krant die de toekomst (lees: de jeugd) serieus wil nemen door ze van school weg te lokken met politiek correcte praatjes over meer fatsoen leren door meer bijbaantjes te nemen. In de Wetenschap & Onderwijs bijlage van 4 november jl. (onder de kop `Eindelijk serieus genomen') mocht immers een marketing-meneer zonder enige tegenspraak zijn zegje doen over een markt die op dit moment blijkbaar hard arbeidskrachten nodig heeft. Over `onpersoonlijke structuren' gesproken – ook het Handelsblad heeft allang zijn ziel aan de duivel verkocht.