Partijpolitiek mag in Florida niet de doorslag geven

De Franse geleerde De Tocqueville maakte 165 jaar geleden zijn grote rondreis door de Verenigde Staten. Om iets te begrijpen van het steeds vreemder wordende scenario na de Amerikaanse verkiezingsdag, kunnen buitenlanders baat hebben die politiek te bezien door de ogen van de negentiende-eeuwse aristocraat, meent Heather Kurzbauer.

In de immense menigte die zich in de Verenigde Staten verdringt op de wegen naar de macht heb ik maar heel weinig mensen ontmoet die blijk gaven van de mannelijke oprechtheid en onafhankelijke mening die het voornaamste kenmerk zijn van bijzondere personen, waar ook ter wereld'', aldus Alexis de Tocqueville tijdens zijn rondreis door de Verenigde Staten.

Terwijl de wereld zich buigt over het politieke gewicht van oproerige Republikeinen bij de centra waar in Florida de stemmen worden geteld, en over `gedeukte chads' en de andere neologismen in het stemwezen, kenschetsen Nederlandse verslaggevers ter plaatse de koortsachtige bedrijvigheid na de verkiezingsdag als een `presidents-soap'. Buitenlandse toeschouwers van het steeds vreemder wordende scenario dat een nieuw tijdperk in de Amerikaanse verkiezingsgeschiedenis markeert, hebben wellicht baat bij een blik op de Amerikaanse politiek door de ogen van De Tocqueville.

Volgens De Tocqueville schuilt het wezen van een democratische regering in de absolute heerschappij van de meerderheid. Maar in die heerschappij ligt ook de kiem van haar vernietiging. De Tocqueville was bang dat een almachtige meerderheid in nieuwe staten zou leiden tot een tirannie van die meerderheid, een groter schrikbeeld voor de ontluikende republiek dan het Europese model van een absolute monarchie, waarin een `verlichte minderheid' de massa's regeerde. Het leidmotief in zijn tekst is zijn overtuiging dat een machtsbeluste meerderheid de vrije meningsuiting zou beknotten en onvermijdelijk zou uitmonden in de vernietiging van het individualisme dat het Amerikaanse experiment voor denkers van na de Verlichting zo aantrekkelijk maakte.

Het hoofdthema in het programma van de Groene Partij van Ralph Nader vertaalde de zorg van De Tocqueville in moderne bewoordingen: het optreden van Amerikaanse multinationals heeft geleid tot verwatering van de grondrechten van het individu zoals vastgelegd in de Amerikaanse grondwet, een toestand die onmiddellijk dient te worden rechtgezet.

De Franse geleerde koesterde de idealen van de democratie in haar zuiverste theoretische vorm en opperde ideeën om de Amerikaanse droom te redden. De voornaamste factor die zijn grimmige voorspelling kon helpen verzachten, was de ontwikkeling van een systeem waarin een sterk gecentraliseerde federale overheid los stond van een gecentraliseerd bestuur op het niveau van de staten.

De afgelopen twee weken was een hoofdrol weggelegd voor de bestuurlijke bevoegdheden en wettelijke waarborgen van een staat tegen een achtergrond van het federaal voorgeschreven College van Kiesmannen. De consternatie was zo groot dat ook na een uitspraak van het Hooggerechtshof de meest vooraanstaande rechtsgeleerden van het land nog met de mond vol tanden stonden. Een maand later is Florida, een van de vier betwiste staten in de campagneretoriek, bezig zijn grondwet en zijn staatkundige geschiedenis te herschrijven.

De Tocqueville mat zich de rol van optimist aan en gaf nog extra tips om de gevaren eigen aan een meerderheidsbewind te bezweren. ,,Vormen, manieren en tradities, die in democratische tijden vaak in gering aanzien staan, maar die een beschermende wal om onze vrijheden leggen, ze omgeven met een maatschappelijk kader dat soms zelfs sterker is dan de vertoornde wil van de meerderheid. En die vormen worden gehandhaafd, gevoed en verdedigd door een onwrikbaar wets- en rechtsstelsel.''

Zijn treffende opmerking indachtig dat ,,zich in de Verenigde Staten vrijwel geen politiek vraagstuk voordoet dat niet voor de rechter wordt opgelost'', zou De Tocqueville goedkeurend hebben geknikt bij de beslissing van het hooggerechtshof van Florida om de handmatige hertelling te laten doorgaan, ondanks de felle protesten van de kant van de hoogste verkiezingsambtenaar van Florida en de aanhoudende druk van de kant van de Republikeinen. Door die beslissing een aanval op het wezen van de democratie te noemen, verwacht het juridisch om zich heen slaande Bush-kamp zijn gram te halen bij de hoogste rechtsinstantie in het land, het Hooggerechtshof. Door actief aan te vechten dat Florida Bush tot winnaar heeft uitgeroepen, stelt Gore zijn hoop op een reeks gerechtelijke procedures bij lagere rechtbanken om te blijven voorkomen dat Bush tot winnaar wordt uitgeroepen. Plus ça change.

De Amerikaanse traditie die misschien wel het diepst is geworteld in de Bill of Rights is de gedachte van een regering van, voor en door het volk. Om de band tussen volk en overheid te verstevigen is het dictum van one man one vote verheven tot een ideologische mantra die uitstijgt boven de partijpolitiek. Het hoogste gerecht in Florida heeft zich op de suprematie van dat leerstuk beroepen bij zijn recente uitspraak dat de stemmen in een betwist district mochten worden herteld.

De Tocqueville zou ongetwijfeld het Hooggerechtshof aanraden dat voorbeeld te volgen en te eisen dat de telling wordt voltooid, teneinde het democratische proces te legitimeren. De Tocqueville zou hopen dat ook een door Republikeinen beheerst conservatief hof uitstijgt boven kleingeestige partijpolitiek.

Volgens sommigen voldoen geen van beide kandidaten aan de norm die De Tocqueville voor het leiderschap heeft gesteld. Maar ook al laakte de Fransman het gebrek aan goede kemphanen in de politieke arena, hij loofde de manier waarop de politiek in de Verenigde Staten de geschiedenis bepaalde. Zijn verslag uit Washington zou niet zoveel verschillen van zijn observaties op een dag in 1835: ,,De democratie schenkt het volk niet de kundigste regering, maar ze brengt wel teweeg wat de bekwaamste regeringen dikwijls niet weten te bewerkstelligen; namelijk een allesbeheersende, rusteloze bedrijvigheid; een overvloedige kracht en een energie die daar onlosmakelijk mee verbonden is en die, hoe ongunstig de omstandigheden ook mogen zijn, misschien wel wonderen voortbrengt. Dat zijn de ware voordelen van de democratie.''

Heather Kurzbauer is verbonden aan de Webster Universiteit Leiden.