Autonomie van juristen hindert Robert Mugabe

De regering van Zimbabwe ligt overhoop met de hoogste rechters. Volgens de advocatenorde vindt het bewind de onafhankelijke rechtspraak maar lastig.

Tweehonderd `revolutionairen' van de Zanu-PF partij vielen vorige week het Hooggerechtshof in Harare binnen. Ze roerden de trom, bliezen op fluitjes en riepen leuzen ten gunste van `kameraad Mugabe', de autocratische president. Magistraten die een zitting over de rechtsgeldigheid van de door de regering opgelegde landconfiscatie wilden beginnen, zochten schielijk een goed heenkomen. ,,Rot op, Zimbabwe is voor de zwarten'', riepen de militanten blanke advocaten toe.

Na twee uur werd de zitting hervat en bevestigde het Hof half zwart, half blank - zijn eerdere uitspraak: de regering overtreedt de grondwet met het inpikken van land. Het voorval in de rechtbank illustreert de situatie van juridische onzekerheid. Terwijl er een goed rechtssysteem bestaat, past de politieke elite het wetboek aan ten gunste van zichzelf. Ondanks de vonnissen van het Hof weigert de regering op te treden tegen bezettingen van grote boerderijen

A.M. Rosettenstein, senior-partner in het oudste advocatenkantoor van Harare, Honey & Blanckenberg (elf blanke, negen zwarte meesters), is lyrisch over het Romeins-Nederlands recht waarop de rechtsspraak in Zimbabwe al meer dan honderd jaar is gebaseerd. ,,Toen de Britten na de Hollanders aan de Kaap arriveerden, was er al een compleet systeem van rechtspraak geldig en dat hebben ze zo gelaten'', zegt de advocaat tussen de rommel van zijn kantoor aan de Samora Machel Avenue. ,, Cecil John Rhodes nam dat systeem eind negentiende eeuw mee naar wat later Rhodesië werd.'' Rosettenstein legt uit hoe Mugabe's opvattingen al jaren in strijd zijn met de geldende jurisdictie: ,,Mugabe en consorten waren marxisten-leninisten toen ze in 1980 aan de macht kwamen. Ze brachten veel tijd in het Oostblok door waar partij en staat zoals bekend een fluïdum vormden. Het communistische recht van de staat en `de wil van het volk' staat diametraal tegenover de rechten van het individu in de moderne rechtsstaat zoals wij die appreciëren.''

Mugabe accepteerde niettemin voor lange tijd het rechtssysteem. Hij concentreerde zich op het vestigen van zijn politieke macht en schakelde in de jaren tachtig op succesvolle wijze en met grof geweld elke vorm van oppositie uit. Pas op het moment dat zijn hegemonie dit jaar begon te krimpen, kwam de president in aanvaring met de rechterlijke macht. Om zijn bewind te kunnen bestendigen, rakelde hij de al jaren broeiende kwestie van de landhervorming op. Sinds februari bezetten oorlogsveteranen 1.600 boerderijen, met steun van de regeringspartij.

Verscheidene malen hebben de hoogste rechters sindsdien de bezettingen in strijd met de grondwet verklaard. Ook de nieuwe door Zanu-PF in juli doorgedrukte wetgeving, die het landjepik bekrachtigde, is volgens de onafhankelijke rechters onconstitutioneel. Maar in plaats van de wetten te eerbiedigen hebben hoge partijfunctionarissen, onder wie de minister van Informatie Jonathan Moyo, verklaard dat de rechtbanken partijdig zijn. Minister Moyo heeft herhaaldelijk laten weten dat er in 's lands hoogste rechtscolleges te veel blanken uit de koloniale tijd zitting hebben en dat de rechtspraak gericht is tegen zwarten.

Sternford Moyo (44) geen familie van de minister heeft als voorzitter van de Law Society, de advocatenorde van Zimbabwe, geen goed woord over voor dergelijke staaltjes van demagogie. ,,Het overgrote deel van onze rechters en advocaten is zwart zoals ik, en door de president zelf benoemd. Kritiek op hen is dus kritiek op zijn benoemingen.'' Het Zimbabweaanse Hooggerechtshof bestaat uit twee blanke en twee zwarte rechters en een rechter van Indiase afkomst. De Hoge Raad telt 21 zwarte en 4 blanke rechters. De rechters worden door de president voor het leven benoemd. ,,Zanu-PF probeert de mensen een rad voor ogen te draaien'', zegt Sternford Moyo, ,,door voor te stellen alsof de rechterlijke macht uit de koloniale tijd stamt.''

,Als we de confiscatie van land op deze manier accepteren is het einde zoek'', gaat Moyo verder. ,,Ook de mensen die nu illegaal land bezetten en daar van de regering mogen blijven, kunnen dan weer door anderen worden verjaagd. In omringende landen zoals Angola en Mozambique hebben we gezien dat de marxistische regeringen de geldende wetgeving na hun onafhankelijkheid min of meer overboord zetten. Van een onafhankelijke rechterlijke macht en dus van een fatsoenlijke rechtspraak is daar geen sprake meer en dat is iets wat de Zanu-PF nu ook in Zimbabwe wil.''

Sternford Moyo benadrukt de scheiding tussen rechterlijke, bestuurlijke en wetgevende macht. ,,Rechters spelen een cruciale controlerende rol in het maatschappelijk proces. Politieke leiders waar ook ter wereld zijn het wel vaker oneens met de uitspraken van rechtbanken, maar men legt zich er meestal bij neer. Hier niet, Mugabe zegt botweg: `Ik trek me niets van jullie aan'.

Terwijl de rechters niets anders doen dan de wetten van het land toepassen.''

Dit is de tweede aflevering in een korte serie over Zimbabwe. Het eerste verhaal verscheen op 24 november.