Kapoentje

Sedert vele generaties wordt het liedje `Sinterklaas kapoentje' gezongen. Dit is voor een endocrinoloog (een klieren- en hormonenspecialist), zoals ik, toch een wat wonderlijke strofe. Een kapoen is namelijk een haan, waarbij de geslachtsdelen zijn verwijderd. Dit leidt tot opvallende veranderingen. De statige hanekam verdwijnt grotendeels, het kraaien houdt op en – voor culinair geïnteresseerden – het vlees wordt fijner van smaak. Overeenkomstige gevolgen bij de mens waren al eeuwen bekend in de hoedanigheid van harembewaarder en sopraanzanger. Echter, het was niet bekend waardoor de gevolgen van het verwijderen van de mannelijke klieren tot stand kwamen.

In dit opzicht is de kapoen een belangrijk symbool in de endocrinologie. In 1849 deed Berthold namelijk het volgende experiment. Hij castreerde hanen en bracht de testikels vervolgens weer in de buikholte. Deze hanen veranderden niet in een kapoen. Het belang van deze observatie was, dat Berthold veronderstelde dat de effecten van de testikels op de haan via het bloed tot stand kwamen. Vijftig jaar later, in 1905, introduceerde Starling het concept van hormonen. Hij stelde voor, dat hormonen chemische boodschappers zijn die via het bloed worden getransporteerd. Zo treden de veranderingen van de kapoen op, omdat door de verwijdering van de testikels geen mannelijk hormoon meer aan het bloed wordt afgegeven. Dit hormoon is noodzakelijk voor het in stand houden van de hanekam en het kraaien.

Bij de letterlijke interpretatie van `Sinterklaas kapoentje' komt de vraag dan ook op of dit betekent dat Sinterklaas verschijnselen heeft die doen denken aan die van een kapoen of, vertaald in endocrinologische termen: of Sinterklaas een tekort aan mannelijk hormoon heeft. Echter, de algemeen geldende karikatuur van Sinterklaas is een toonbeeld van mannelijkheid op oudere leeftijd. De opvallend weelderige baard sluit een tekort aan mannelijk hormoon uit. Hoe moeten we Sinterklaas kapoentje dan duiden? Van Dales Groot Woordenboek der Nederlandse Taal redt zich eruit door te melden, dat het kapoentje van Sinterklaas de schertsende bijbetekenis van `deugniet' heeft. Opvallend is de overeenkomst tussen deze interpretatie van kapoentje en het begrip belhamel, waarmee in de oorspronkelijke betekenis een gecastreerde ram bedoeld wordt.

    • J.A. Romijn