Japanners willen plek met karakter

Towards Totalscape is de onheilspellende titel van de omvangrijke tentoonstelling over recente Japanse architectuur in het Nederlands Architectuurinstituut in Rotterdam. `Naar het totaalschap' doet vermoeden dat Japan op het gebied van de architectuur een sombere, totalitaire toekomst tegemoet gaat. Gelukkig blijkt uit de tentoonstelling en de bijbehorende (Engelstalige) catalogus dat dit niet het geval is: de Japanse samenstellers bedoelen met hun neologisme `totaalschap' juist het tegendeel van een totalitair verschijnsel.

Stedenbouw, zoals Nederland die kent, is een onbekend verschijnsel in Japan. In Japan regeert het anarchistische `Wilde Wonen', zoals het individuele opdrachtgeverschap in Nederland tegenwoordig wordt genoemd. Hierdoor zijn Japanse steden chaotische opeenhopingen van losse gebouwen en gebouwtjes en bestaat er geen scherpe scheiding tussen stad en platteland. Japan is één continu landschap, een `totaalschap' dus, waarin alleen de bebouwingsdichtheid varieert, zo betoogt de expositie Towards Totalscape.

Vijf soorten `landschappen' kent Japan volgens de analyse van de tentoonstellingsmakers: de metropool Tokio, provinciesteden als Fukuoka die onmerkbaar overgaan in het platteland en vervolgens in het natuurlijke, lege landschap. Ten slotte bestaan in Japan ook nog veel kunstmatige `landschappen', zoals Nagasaki Holland Village, een gefingeerde oud-Hollandse stad vol replica's van bekende Nederlandse gebouwen als Huis ten Bosch.

Of zo'n totaalschap nu een specifiek Japans verschijnsel zijn, is twijfelachtig. Ook de Verenigde Staten en Libanon, om maar een paar landen te noemen, laten zich uitstekend als `totaalschap' beschrijven. Maar typisch Japans of niet, de vijf soorten Japanse `landschappen' hebben de vorm van de expositie Towards Totalscape bepaald. Een grote, ontzagwekkende maquette van 5 bij 5 meter van het centrum van Tokio vormt letterlijk het hart van de grote zaal van het Nederlands Architectuurinstituut. Gemaakt uit stukjes van satelliet-foto's, zorgt deze maquette voor de wonderlijke gewaarwording dat men werkelijk in een vliegtuig zit.

Het metropolitane hart van Towards Totalscape wordt omgeven door de afdelingen waar het stedelijke, landelijke en natuurlijke Japan worden getoond. Boven, op een aparte verdieping, is het kunstmatige Japan te zien. Elke afdeling exposeert aan de hand van maquettes, ontwerptekeningen, videobeelden en foto's een aantal gebouwen en heeft een eigen sfeer gekregen. Als achtergrond van het stedelijke deel fungeert bijvoorbeeld een uitvergroot stripverhaal van Jiro Taniguchi over een man die door een stad wandelt. Zo is de tentoonstelling zelf ook een `totaalschap' geworden, dat op een mooie, overzichtelijke wijze precies weergeeft wat de samenstellers willen beweren.

Groot voordeel van de presentatie is dat de in totaal 90 gebouwen bijna altijd worden getoond in hun context, zodat de bezoeker een indruk krijgt van de steevast karakterloze Japanse omgeving vol catalogus-gebouwen. Ook in Japan blijkt echte bouwkunst een schaars goed. De expositie beperkt zich bovendien niet tot het recente werk van beroemdheden als Tadao Ando, Arata Isozaki en Toyo Ito. Een groot deel van de getoonde fabrieken, scholen, stadions, winkelcentra, musea, cultuurcentra, flats en vooral woonhuizen is het werk van jonge, onbekende architecten.

De hedendaagse Japanse architecten tonen zich opvallend ongevoelig voor de internationale architectuurmodes. De schots en scheve vormen van het deconstructivisme, in het begin van de jaren negentig nog de mode bij uitstek, zijn afwezig op Towards Totalscape, evenals de gewelfde vormen van de computerbarok, de nieuwste architectuurmode. Japanse architecten hebben zo te zien geen computers nodig om verbluffende gebouwen te maken, zoals het appartementengebouw van Kazuyo Sejima in Kitagata Motosu-gun. Dit tot het uiterste gereduceerde flatgebouw bestaat bijna alleen uit vloeren en glas en getuigt van een dappere radicaliteit. Nog extremer is het Muurloze Huis van Shigeru Ban in Kitasuko-gun. Minder dan dit kan een huis niet zijn: het bestaat slechts uit een dak en een vloer, die elkaar ontmoeten in een krulvormige achterwand. Doeken fungeren als buitenwanden en de vloer is helemaal vrijgelaten. Het minimalisme is hier tot in het absurde doorgevoerd: de badkuip en een wc-pot staan pontificaal vrij op de vloer opgesteld.

In de bijzonder goedkoop uitgegeven maar toch dure catalogus wordt opgemerkt dat de mondialisering tot gevolg heeft gehad dat, anders dan in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog, Tokio niet langer het voorbeeld is voor de Japanse provinciesteden. `Geavanceerde communicatie-technologieën, zoals satelliet-televisie en het internet, hebben de mensen verbonden met eenzelfde informatienetwerken, onafhankelijk van waar ze zijn', schrijft Moriko Kira in het eerste essay van de catalogus. Tokio ligt hierdoor als het ware binnen ieders handbereik en dus hoeft de eigen omgeving niet meer op de Japanse metropool te lijken, aldus Kira. Sterker nog, veel mensen verlaten Tokio, dat mede door de aanhoudende recessie niet meer groeit, en gaan terug naar hun geboortesteden wegens het eigen karakter van deze plekken. ,,Steden als Fukuoka, Sendai of Niigata zijn zich zeer bewust van hun nieuwe status en gaan hun eigen, plaatselijke kenmerken beklemtonen'', schrijft hij.

Natuurlijk is ook deze reactie op de mondialisering niet exclusief Japans. Ook in Nederland wordt tegenwoordig op grote schaal voldaan aan het verlangen van de mens in het computertijdperk naar een plek met een eigen karakter. Het vreemde van Towards Totalscape is dat er nog weinig is te zien van dit Japanse verlangen. Op een enkel neo-traditioneel gebouw als het Jinchokan Moriya Museum na zijn het nog steeds de vaak virtuoze variaties op de modernistische dozen die het Japanse `totaalschap' in het Nederlands Architectuurinstituut beheersen. Misschien is dit het gevolg van de keuze van de tentoonstellingsmakers. Of misschien is het verlangen van de digitale Japanner naar een eigen, karakteristieke plek nog te pril om gematerialiseerd te zijn.

Tentoonstelling: Towards Totalscape. Hedendaagse Japanse architectuur, stedenbouw en landschapsarchitectuur. T/m 14-1 in: Nederlands Architectuur-

instituut, Museumpark 25, Rotterdam. Wo-za 10-17u, zon- en feestdagen 11-17 u. en di 10-21 u. Catalogus ƒ79,50.