Mooi drama uit Russisch flatje

Toneelgordijnen gaan bij aanvang van een voorstelling gewoonlijk open. Niet zo in Zonder getuige. Daarin trekt een acteur direct na zijn opkomst de gordijnen stevig dicht. De man die hij speelt heeft geen behoefte aan inkijk; wat er tussen hem en zijn vrouw gebeurt dient privé te blijven.

Stel je voor: een flatje op de tiende verdieping in een Russische buitenwijk. Een koude, donkere avond. Wie gluurt er nou in z'n flat naarbinnen? De KGB misschien? En die man, is hij bang, heeft hij een slecht geweten?

Het spannende aan Zonder getuige in de regie van Dic van Duin is dat er wèl getuigen zijn. De bezoekers van de voorstelling namelijk. Zodra de tegenspeelster van de man die ellendige gordijnen weer openrukt kunnen wij alles zien wat er in het flatje gebeurt. Maar, en dat verhoogt de spanning, we kunnen niet alles begrijpen. Sofia Prokofjeva (1928) schreef een stuk waarin veel wordt gesuggereerd en weinig wordt uitgesproken. Dat laatste was in de Sovjet-Unie met haar censuur bittere noodzaak en Prokofjeva maakte van de nood een deugd door de onduidelijkheid tot inhoud te verheffen. De man en de vrouw in haar tekst laveren tussen zelfcensuur en het verlangen naar zelfexpressie, tussen oprechte emotionaliteit en berekenend opportunisme; ze lopen op eieren, steeds.

Niet alleen omdat ze elkaar zouden kunnen verklikken, op het werk of bij de Partij, maar ook omdat een relatie nu eenmaal breekbaar is. Ze wàs, bij dit stel, al eens verbroken; de man woont met een ander samen en de vrouw, die zijn zoon opvoedt, staat op het punt om bij haar nieuwe vriend in te trekken. Om politieke en persoonlijke redenen vernietigt de man de toekomst van de vrouw met die zoon en die nieuwe minnaar – en dat, plus de compromitterende gehoorzaamheid van de vrouw, is de misdaad waarop de titel van het stuk aanstuurt.

Tom Jansen en Marlies Heuer spelen dat drama heel onnadrukkelijk. Of liever: zo onnadrukkelijk mogelijk spelen hun personages een rol. De vrouw wendt onverschilligheid voor en koelheid en onafhankelijkheid; de man speelt de geilheid en goeiigheid zelve. Soms vallen deze rollen samen met wat ze werkelijk voelen; dan schrikken ze en gaat er een schokje door hen heen. Soms kun je niet zien wat zij werkelijk voelen. Vooral Heuer maakt de bewuste vaagheid van het stuk nog geheimzinniger. Minutenlang kan zij voor zich uit staan staren, roerloos, zonder acht te slaan op het publiek, en pas als zij met een hand over haar dikke Russische jurk strijkt of over haar dunne haren verraadt ze nervositeit of verdriet of gemeenheid.

Geheimzinnigheid, subtiliteit en zwijgzaamheid danwel geremd spreken was altijd al een sterk punt van Heuers vrouwenrollen en bij het in sterke vrouwenrollen gespecialiseerde gezelschap Carrousel kwam Marlies Heuer meestal goed tot haar recht. Ook Zonder getuige is een productie van Carrousel – maar wel de laatste met Marlies Heuer, want na acht jaar verlaat zij de groep, en misschien is Zonder getuige zelfs de laatste productie van Carrousel überhaupt. Alleen een subsidie van de gemeente Amsterdam kan Carrousel nog redden en wanneer deze club verdwijnt, verdwijnt er in één klap een fijnzinnig soort theater.

Voorstelling: Zonder getuige, van Sofia Prokofjeva, door Carrousel. Vertaling: Eelco den Boer. Regie-adviezen: Dic van Duin. Vorm: Martin van Poppel en Dik Boutkan. Spel: Marlies Heuer en Tom Jansen. Gezien: 23/11 Toneelschuur, Haarlem; tournee t/m 21/1. Inl. (020) 6248473. Res. 0900-0191.