Top Asean eindigt in ruzie met Singapore

Afgelopen weekeinde kwamen de leiders van Asean opnieuw bijeen. De top werd overschaduwd door ruzie tussen Indonesië en gastland Singapore. Azië is de eenheid kwijt.

Het is elke keer een koddig gezicht als de tien regeringsleiders van Asean, de Associatie van Zuidoost-Aziatische landen, aan het eind van hun jaarlijkse informele top poseren voor de groepsfoto. De boomlange premier van Singapore, Goh Chok Tong, staat altijd in het midden en is minstens een kop groter dan de anderen. De verleiding om er een metafoor in te zien is groot, want Singapore, waar de mensen 25 keer zoveel verdienen als in de buurlanden, steekt in veel opzichten met kop en schouders uit boven de rest van Asean.

Toch is dat niet altijd een comfortabele positie, zoals afgelopen weekeinde tijdens de Asean-top in Singapore bleek. Want de meeste aandacht ging niet uit naar intentieverklaringen die werden afgelegd (zoals het sluiten van een IT-pact om van de Zuidoost-Aziatische regio een technologisch blok te maken waarmee de mondiale `internet-economie' rekening moet houden), maar naar de ongekend felle uitval die de Indonesische president Abdurrahman Wahid, de vertegenwoordiger van de grootste lidstaat van Asean, na afloop van de top deed naar het gastland. ,,Singapore wil uitsluitend winst maken door zijn relaties met buurlanden'', zei Wahid voor een gehoor van landgenoten in Singapore. ,,Singapore onderschat de Maleiers (de etnische meerderheid in Indonesië en Maleisië, red.). Ze denken dat wij niet bestaan'', zei de president over de stadsstaat die ooit een Chinees eilandje in een zee van Maleiers is genoemd. ,,Als ze menen dat ze hun eigen weg moeten gaan, dan kunnen wij dat ook. Wij kunnen heel goed zonder Singapore.''

Wahids woede was gewekt in een gesprek met de voormalige leider van Singapore Lee Kuan Yew. Lee, die wordt beschouwd als elder statesman van Azië, had gezegd niets te zien in Wahids voorstel om ook Papoea Nieuw Guinea en het van Indonesië losgemaakte Oost-Timor toe te laten treden tot Asean. ,,Hij zei dat die landen Asean alleen maar tot last zouden zijn, terwijl voor mij solidariteit voorop moet staan'', vertelde Wahid. ,,Lee Kuan Yew denkt dat ik spoedig zal aftreden.'' En, zei de Indonesische president, ,,tot dusver is (de Maleisische premier) Mahathir de enige die kritiek heeft geleverd op Singapore, maar nu heeft Mahathir een nieuwe vriend.''

Wahid stelde ook voor om samen met Papoea Nieuw Guinea, Oost-Timor, Australië en Nieuw Zeeland tot een alternatief voor de Asean-samenwerking te komen. De Indonesische president doopte dit het West-Pacific Forum. Een idee dat Australische diplomaten inmiddels even verbaasd als enthousiast hebben begroet. ,,De Filipijnen mogen ook meedoen als ze willen'', improviseerde Wahid in Singapore.

Het optreden van de Indonesische president raakte de kern van het probleem waarmee Asean al langer worstelt: het gebrek aan eenheid en gemeenschappelijke daadkracht. Dat bleek de afgelopen jaren bijvoorbeeld uit de onmacht om iets te doen aan de bosbranden in Indonesië en Maleisië die twee keer per jaar een deken van smog over de regio leggen.

Wahids voorstel voor een West-Pacific Forum is in feite een reactie op de vrijhandelsovereenkomsten die Singapore, buiten Asean om, probeert te sluiten met Australië, Nieuw Zeeland, de Verenigde Staten, Japan en China. Singapore staat daarin niet alleen: de meer ontwikkelde leden van Asean (Maleisië, Thailand en Brunei) proberen overeenkomsten te sluiten met de drie Noordoost-Aziatische landen China, Japan en Zuid-Korea. Asean wil op termijn weliswaar net zo'n unie vormen als de Europese, maar de associatie heeft grote moeite om als unie een handelsakkoord met Noordoost-Azië te sluiten. De wil is er wel, maar de vrees overheerst dat Asean met een gemeenschappelijk bruto nationaal product van 675 miljard dollar wordt verzwolgen door China, Japan en Zuid-Korea, samen goed voor 5.500 miljard dollar.

Al voor het begin van de top in Singapore stelden analisten vast dat Asean haar `momentum' heeft verloren. Volgens dr. Jusuf Wanandi van het Centrum voor Strategische en Internationaal Onderzoek in Jakarta is zwak leiderschap de grote boosdoener. ,,De leiders binnen Asean worden volledig in beslag genomen door binnenlandse problemen'', zei hij. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Filipijnse president Joseph Estrada die verwikkeld is in een afzettingsprocedure. ,,Als ik echt in de problemen zat, was ik hier niet'', zei een ontspannen ogende Estrada in de wandelgangen van de Asean-top.

Ook Wahid ligt in eigen land onder vuur, evenals de Japanse premier Yoshiro Mori die een paar keer mocht aanschuiven bij de Asean-top. De Thaise premier Chuan Leekpai gaat verkiezingen in, die hij volgens de opiniepeilingen gaat verliezen. Vergeleken met hen is de positie van Goh Chok Tong rooskleuring. Zijn partij heeft 81 van de 83 zetels in het Singaporese parlement in handen. In eigen land is zijn positie onomstreden. Maar in Asean ligt dat anders.