`Met King Lear ben ik al mijn hele leven bezig'

De Britse journalist, schrijver en filosoof Michael Ignatieff begon door Shakespeare's `King Lear' over geweld na te denken.

Samen met zijn twee kinderen in de tienerleeftijd bracht Michael Ignatieff, historicus, filosoof, schrijver en documentairemaker voor de BBC, het weekend door in Amsterdam. Tot een bezoek aan het Rijks- of het Van Goghmuseum was zijn kroost niet te bewegen geweest, vertelt hij glimlachend. Ze hadden in een internetcafé met hun vrienden thuis zitten emailen, terwijl Ignatieff rustig de Financial Times had gelezen.

Toen hij zelf zestien was ging dat wel anders. Ignatieffs docent Engels van de Canadese highschool, die hij bezocht, dwong hem King Lear te lezen, regel voor regel en van a tot z – of hij daar nu zin in had of niet. Bovendien moest hij mee naar de toneelvoorstelling van King Lear, dat op het programma stond van het Shakepeare Festival in Stratford. ,,Wat ik me daarvan herinner'', zegt Ignatieff, in zijn hotel waar hij zich voorbereidt op het uitspreken van de Nexus-lezing, later die dag, ,,is de scène waarin Gloucester blind wordt gemaakt. Zijn stoel werd achterovergetrokken en toen gebeurde het. Verschrikkelijk was het, absolutely horrible. Ik was echt geschokt. Die ongelofelijke gewelddadigheid, dat is wat ik me herinner. Mensen die het hebben over geweld op televisie of in films, vergeten Shakespeare. Voor Shakespeare staat geweld in het middelpunt van wat mensen elkaar kunnen aandoen. Ik kom uit een geborgen, geprivilegieerd gezin en door dat stuk begon ik voor het eerst over geweld na te denken. Wie zou er nu in 's hemelsnaam een oude man blind willen maken? Wat geweldig is aan dat stuk, is dat dat niet wordt uitgelegd. Het is zinloos geweld. Geweld is nooit helemaal te verklaren. Het kan wel gemotiveerd zijn of gerechtvaardigd, maar nooit verklaarbaar.

``Het tweede waarover ik toen begon na te denken was de domheid, de dwaasheid van de mens: die oude man die zijn koninkrijk weggeeft aan mensen die vinden dat het idioot is wat hij doet; die dochter die hem het dierbaarst is, maar van wie hij niet inziet dat zij, van al zijn dochters, ook het meeste van hem houdt. King Lear is een tragedie die voortkomt uit menselijke dwaasheid, uit niet opmerken van wat er onder je ogen gebeurt. Met King Lear ben ik in feite mijn hele leven al bezig. In 1984 schreef ik The needs of strangers, misschien wel het belangrijkste boek dat ik tot nu toe heb gepubliceerd en precies in het midden daarvan staat mijn essay over King Lear. Het wordt nu nog steeds gebruikt door producenten en regisseurs van Shakespeare-stukken, die hun acteurs op hun rol voorbereiden. Het is een prettig idee dat iets wat je zo lang geleden hebt geschreven, nog steeds wordt gelezen.''

Michael Ignatieff (1947) is de zoon van een Russische balling en heeft een Engelse moeder. Hij studeerde aan Harvard, werkte aan universiteiten in Toronto, Cambridge en Parijs en reisde dertig jaar de wereld rond. Hij wordt beschouwd als een kosmopoliet, een kritisch buitenstaander en onafhankelijk intellectueel. Ook in zijn huidige functie van docent mensenrechten aan de Kennedy School of Government van Harvard University, grijpt Ignatieff regelmatig terug op King Lear. ,,Het stuk komt steeds weer terug, als een geest. Deze herfst wilde ik in mijn colleges spreken over wat er gebeurt als mensen helemaal naakt zijn, afhankelijk van het medelijden van anderen – net zoals de waanzinnige, oude koning, in de storm, op de hei, die zich zelfs niet kan verlaten op de barmhartigheid van zijn eigen dochters. Hij vindt dat mededogen alleen bij mensen die net zo wanhopig zijn als hij, bij de bedelaar en de dwaas en bij niemand anders. De boodschap van het stuk is verschrikkelijk, namelijk dat je, om te overleven, nooit afhankelijk moet zijn van andermans' medelijden. Die boodschap helpt om de misvatting bij te stellen die men heeft van mensenrechten, namelijk dat die zijn gebaseerd op medelijden. Dat is veel te zwak. Wij weten hoe genadeloos de wereld is en dus moeten wij een aantal barrières opwerpen om wreedheid te voorkomen. Mensen moeten erop kunnen rekenen dat ze nooit naakt, in de storm en de regen, op de hei zullen hoeven staan. Mensenrechten zijn gebaseerd op de eenvoudige, universele gedachte dat niemand geslagen en vernederd wil worden. King Lear ontneemt mensen hun illusies. Shakespeare spreekt erin over naaktheid, over weerloosheid, over de zwakheid van medelijden. Natuurlijk ook over prachtige dingen als de liefde, maar toch in mindere mate. Dwaasheid en macht zijn ook belangrijke thema's: de dwaasheid van King Lear en de machtswellust van zijn dochters. King Lear is een waarschuwing. Het is een hard, bodemloos stuk, Shakespeare's grootste.''

In het dagelijks leven houdt Ignatieff zich intensief bezig met de vraagstukken van macht en slachtoffers van macht. In de New York Times (en op de opiniepagina van deze krant) pleitte hij onlangs voor de berechting van Slobodan Miloševic door het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag. ,,Als je een liberaal bent, zoals ik, dan moet je iets weten van het fenomeen tragedie. Liberalen neigen ertoe te ontkennen dat het leven tragisch is. Ze willen geloven dat alles wel goed komt. Shakespeare is een reminder dat alles niet altijd goed komt. Integendeel, de meeste zaken pakken slecht uit. Eén van de dingen die mij in het werk van Isaiah Berlin (de Russisch-joodse filosoof over wie Ignatieff een biografie schreef, md) aansprak, was het besef dat liberalen ten onrechte denken dat iedere keuze er één is tussen goed en kwaad. Veel keuzes zijn veel pijnlijker: die tussen liefde en plicht, tussen plicht en verlangen bijvoorbeeld. Wat je ook kiest, je verliest altijd iets. Iets wezenlijks. Je moet accepteren dat het leven zo in elkaar zit. Dat gevoel voor het tragische helpt je om je te pantseren tegen de hardheid van het leven. Edgar in King Lear is volledig onschuldig: hij wil niemand kwaad berokkenen, houdt van zijn vader, wil hem redden maar komt te laat. Kent is een goed man, trouw aan zijn koning, loyaal in zijn gedrag. Toch verliest hij alles en iedereen. Soms zijn goede bedoelingen gewoon niet goed genoeg.''

Shakespeare: King Lear.

In vele uitgaven verkrijgbaar.