`Iedereen kan land afpikken van iedereen'

Gedwongen landhervorming zaait tweedracht in Zimbabwe. Blanke boeren klagen, landloze zwarten juichen. Nieuwe landbouwers hebben het zwaar.

Het boerenleven in Zimbabwe zal nooit meer hetzelfde zijn. Sinds president Robert Mugabe in juli een nieuw programma van landhervorming oplegde, de zogenoemde fast track resettlement, hebben 2.300 grote blanke boeren te verstaan gekregen dat ze hun hoeves moeten verlaten. Ruim 6.000 landlozen hebben inmiddels grond gekregen. Sabine Mugabe, parlementslid en de zuster van de president, leidde vorige week persoonlijk de invasie van een boerderij bij Harare. Boer John Wilde moest 400 hectare grond afstaan aan veertig landloze dorpelingen.

Lange tijd na de onafhankelijkheid van Zimbabwe in 1980 bleven de eigendomsverhoudingen op het platteland min of meer hetzelfde. Een kleine 5.000 grote blanke boeren beschikten tot begin dit jaar over zeventig procent van het beste land. De boeren voeren er wel bij en zorgden met de export van tabak, maïs, granen en andere landbouwproducten voor het leeuwendeel van de inkomsten in buitenlandse valuta. Plannen voor landhervorming van Zanu-PF die al sinds de onafhankelijkheid regeert, kwamen nooit van de grond. Maar vanaf februari van dit jaar veranderde alles. De Beweging voor Democratische Verandering (MDC), de eerste serieuze oppositiepartij in het land, schokte Mugabe met haar `zege' in een referendum over een nieuwe door de Zanu-PF voorgestelde grondwet. Bevreesd de macht te verliezen gingen veteranen uit de tijd van de onafhankelijkheidsoorlog of raddraaiers die zich veteranen noemden over tot de gewelddadige bezetting van boerderijen, daarbij aangemoedigd en gesteund door Zanu-PF.

De partij speelde hiermee in op de oude wens van veel zwarte plattelanders in Zimbabwe om een eigen stukje grond te bezitten. Sindsdien zijn ongeveer 1.600 landerijen bezet en nog elke week wordt dat aantal uitgebreid. De regering Mugabe kwam snel na de bezettingen met een reeks van wetswijzigingen die de inbeslagname van land een legaal karakter moesten geven. Ruim 3.000 boerderijen menige blanke boer beschikt over meer dan een hoeve zijn nu aangewezen voor overname door zwarte boeren, zonder compensatie voor het land of de producten. Volgens de overheidsregels kan iedere burger die zich meldt 2,5 hectare land krijgen en van die mogelijkheid wordt grif gebruik gemaakt. Zimbabwe telt naar schatting anderhalf kleine zwarte boeren en meer dan twee miljoen zwarte boerenarbeiders.

De 6.000 nieuwbakken boertjes zijn op veel plaatsen begonnen het land te bewerken, maar bepaald makkelijk hebben ze het niet. Het speciaal door de regering in het leven geroepen District Ontwikkelingsfonds dat de boeren financieel en materieel zou moeten ondersteunen, meldt een schreeuwend gebrek aan werktuigen, diesel voor de tractoren, zaaigoed en kunstmest. De confiscatie van blanke bezittingen is namelijk niet zover gegaan dat ook machinerie en andere kapitaalgoederen in beslag zijn genomen.

Volgens Edson Ncube, voorzitter van de Zanu-PF in het zuidelijke Matabeleland, werken de blanken de landovername op alle mogelijke manieren tegen, maar verloopt de hervestiging niettemin volgens plan. In Ncube's broeierige kantoor te Bulawayo hangt een poster met de slogan: `Het land is de economie, de economie is het land'. De partijman zegt dat de regering niet anders kon dan de landhervorming af te dwingen. ,,Wat wij doen, is de wil uitvoeren van het volk. Als de staat niet het initiatief tot de onteigening had genomen, was het volk in actie zelf in actie gekomen, met alle gevolgen van dien.''

Maar op nationaal niveau geeft de regering toe dat de gevolgen van de operatie drastisch zijn en dat Zimbabwe mede hierdoor een diepe economische crisis doormaakt. Minister van Financiën Simba Makoni zei vorige week dat de economie dit jaar met ruim 4 procent krimpt en voor volgend jaar is de verwachting weinig beter. Onafhankelijke analisten becijferen de terugloop in de landbouwproductie voor dit jaar op ten minste tien procent.

Onder de tegenstanders van de geforceerde landbouwhervorming bevinden zich de MDC en de Commerciële Boerenunie (CFU), waarin de blanke boeren zijn verenigd. De CFU boekte twee weken geleden een morele zege toen het Hooggerechtshof de bezettingen onwettig verklaarde en verwijdering van de veteranen gelastte. Zanu-PF beschuldigde het Hof van partijdigheid en zei zich niets van de uitspraak te zullen aantrekken. Deze week verklaarde een lagere rechtbank dat de bezetters voorlopig mogen blijven zitten. Onder de blanke boeren heerst een gelaten stemming. Slechts een klein aantal van hen heeft Zimbabwe verlaten, anderen nemen genoegen met een kleiner bedrijf of gaan in zaken. Maar de CFU verwacht volgend jaar een grotere uittocht als de politieke en economische situatie zo slecht blijft.

Opvallend genoeg is ook de bond van kleine zwarte boeren, de Zimbabwe Farmers Union (ZFU), met een ledental van 250.000, fel tegen de politiek van landjepik. ,,Het zou een mooie boel worden als we de methode van de regering en de oorlogsveteranen zouden overnemen'', zegt woordvoerder Charles Dhewa, ,,dan kan iedereen straks land afpakken van iedereen.'' Dhewa vindt wel dat de grote boeren zich over het algemeen arrogant opstellen. ,,Maar het gaat het erom of een boer productief is, blank of zwart, en de grote blanke boeren zijn zeer productief'', zegt hij, ,,de regering maakt er een puinhoop van en richt het land te gronde.''

Een rondrit in het noordoosten van het land brengt ons bij Plani Kahuni, oorlogsveteraan. Hij heeft net zijn akker bij de plaats Motoko omgeploegd. Kahuni woelt met zijn ene hand de andere ontbreekt door de rode aarde. `Oorlogsveteraan' mag in sommige kringen een scheldwoord zijn geworden, niet alle veteranen zijn rauwdouwers. Plani Kahuni moet van de terreur tegen de grote blanke boeren niets hebben. De paar bunder land die hij nu bezit, is ook niet afkomstig uit confiscatie, maar was voorheen staatsbezit. ,,Zo kan het ook', zegt hij, ,,de staat heeft genoeg grond om onder de landlozen te verdelen, we hoeven het de blanken niet af te nemen.'' Zoals vrijwel alle Zimbabweanen acht Kahuni landhervorming strikt noodzakelijk. ,,Als het maar op een goede manier gebeurt. Dat is nu niet het geval.''