Vaders en moeders op de barricaden

Eens in de twee maanden komen ze bijeen, zes oud-strijders van de emancipatiebeweging. Wakker geschud door Joke Kool-Smits artikel Het onbehagen van de vrouw stonden ze in 1968 aan de wieg van Man/Vrouw/Maatschappij (MVM), een inmiddels legendarische actiegroep die gelijke ontplooiingskansen voor vrouwen én mannen wilde bevorderen. Ze gingen studeren toen ze nog kleine kinderen hadden en ineens was hun leven meer dan een bestaan als moeder en huisvrouw.

Nu ze, na een carrière in het onderwijs, de jeugdzorg of de rechterlijke macht, bijna allen met pensioen zijn, kijken ze met voldoening terug op die bewogen jaren van weleer. Maar ondanks het feit dat vrouwen tegenwoordig niet meer als `gebrekkige, beklagenswaardige wezens' worden gezien – zoals Gerard Reve hen beschreef in De Avonden – blijven de zes waakzaam en rusten ze niet op hun lauweren. Het rommelt namelijk volop aan het emancipatiefront, nu steeds meer werkende moeders afknappen op hun baan buitenshuis als ze ontdekken dat ze hun werk niet kunnen combineren met de zorg voor hun kinderen. Want in tegenstelling tot de dagelijkse schijn nemen de meeste vrouwen nog altijd de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor de kinderen op hun schouders en blijken hun mannen minder bereid om de zorg voor huis en kroost te delen. En als die vrouwen ook nog eens een topfunctie bekleden en om vijf uur 's middags naar huis snellen, worden zij steeds vaker door hun collega's met de nek aangekeken. Je kunt dus wel raden hoe gunstig hun carrièreperspectieven zijn.

Het zag er, toen MVM in 1988 met een bitterkoekjesparty in het Amsterdamse Krasnapolsky werd opgeheven, allemaal zo veelbelovend uit. De emancipatie leek goed op dreef. Veel vrouwen werkten alsof het altijd zo was geweest. MVM had voor een Umwertung aller Werte gezorgd in de verhouding tussen man en vrouw. Twintig jaar lang waren de leden van de groep op alle fronten in het geweer gekomen tegen vrouwendiscriminatie. In praat- en studiegroepen discussieerden mannen en vrouwen avondenlang over de inrichting van de nieuwe samenleving die aan de horizon gloorde. Vooropstond dat er een eind moest komen aan de starre rolverdeling, die de maatschappij aan vrouwen en mannen oplegde. In die structuur was de man de `harde, agressieve kostwinner' en de vrouw `de warme, gevoelige moeder en gezinsverzorgster', zoals Hanneke van Buuren in 1973 hen in Ons Erfdeel typeerde ter gelegenheid van vijf jaar vrouwenemancipatie in Nederland. Als je die tijd niet hebt meegemaakt en nog nooit een paarse tuinbroek hebt gezien, kun je je niet voorstellen dat het ooit zo is geweest.

,,Het was een verademing mensen te ontmoeten die dezelfde verlangens of frustraties over de maatschappij hadden als jij'', zegt oud-strijder Mei Li Tan, die inmiddels al dertig jaar rechter is. Samen met haar strijdmakkers van weleer maakt ze zich tijdens de bijeenkomst van vanavond zorgen over de gigantische druk waaronder het leven van fulltime werkende tweeverdieners met kinderen tegenwoordig staat.

,,MVM wilde een 25-urige werkweek voor beiden, zodat altijd wel een van de ouders voor de kinderen kon zorgen'', zegt Els Lalk, voormalig lerares, actief in D66 en moeder van twee kinderen. ,,Maar de overheid heeft die kinderopvang nooit voldoende gesubsidieerd.'' Vandaag de dag is de situatie er niet beter op geworden. Lalk: ,,Tweeverdienersgezinnen waarvan beide partners weinig verdienen, kunnen zelfs helemaal geen kinderopvang betalen.''

Een vijfurige werkdag, ruime voorzieningen voor kinderopvang, het is er nooit van gekomen. En het zal er waarschijnlijk ook nooit van komen. Te duur, vinden overheid en werkgevers. Te weinig inkomen, denken jonge ouders met hoge hypotheeklasten en grote materiële verlangens. Een rol speelt ook dat Nederland tot 1994 geregeerd werd door kabinetten waarin confessionele of liberale partijen zaten, die niets wilden weten van werkende vrouwen of een vijfurige werkweek. Voeg daarbij dat in vergelijking met de ons omringende landen er weinig Nederlandse vrouwen werken, en het beeld van Nederland als `achterloper' op emancipatiegebied is compleet.

Lottie Schenk, orthopedagoog in ruste maar nog altijd buitengewoon actief in de vrouwenbeweging, is zelfs verontwaardigd over de huidige ontwikkelingen. ,,Ondanks alle positieve veranderingen is de koek hetzelfde gebleven. Het was helemaal niet de bedoeling dat er wat werken betreft zo'n hoge druk op de ketel zou komen te staan'', zegt ze op strijdbare toon. ,,Dat komt vooral omdat de basis nog altijd mannelijk is.'' Ook benadrukt ze dat internationale vrouwenconferenties de afgelopen jaren worden tegengewerkt door het Vaticaan en organisaties van fundamentele moslims.

Maar volgens Lalk zijn ook sommige ingewortelde cultuurpatronen debet aan de nieuwe crisis op emancipatiegebied. ,,Veel vrouwen vinden het zelf vaak moeilijk om een man te hebben die veel minder carrière maakt dan zij'', zegt ze. ,,Om over het samenleven met een huisman nog maar te zwijgen. Er zijn verdomd veel mensen die in dat patroon blijven hangen. Ik zie het overal, zelfs in de Tweede Kamer. Beide partners zijn in staat om bepaald werk te doen, maar voor haar gevoel moet hij altijd iets meer zijn.''

Maar hoe de zes ook van mening verschillen bij het vaststellen van de oorzaak van de huidige problemen, het is duidelijk dat er iets moet veranderen.

Vreda van Tongeren, gepensioneerd wetenschappelijk medewerker strafrecht aan de Vrije Universiteit, denkt dat er al een omslag gaande is. Steeds meer mensen vragen zich volgens haar af waarom ze eigenlijk leven en komen erachter dat het toch niet alleen om het geld en de carrière gaat. Het stelt de enige man in het gezelschap van vanavond echter niet gerust, omdat hij uit de geschiedenisboekjes weet dat iedere revolutie haar eigen kinderen verslindt en tot een contrarevolutie leidt. Uit de deze maand verschenen Emancipatiemonitor 2000 blijkt dat de helft van de jongens in Nederland vindt dat zij straks alleen de kost moeten verdienen. Meer dan de helft meent zelfs dat hun toekomstige vrouw in haar eentje voor het huishouden moet zorgen. Kortom, het Tweede Biedermeiertijdperk staat voor de deur. Ten aanval dus.