Het einde is niet maakbaar

Hoe staat men in het buitenland tegenover euthanasie of hulp bij zelfdoding? In de meeste landen is euthanasie uitdrukkelijk verboden, maar gebeurt het in de praktijk wel. Alleen in België staat een euthanasiewet in de steigers. Nederland fungeert in de discussies vaak als afschrik- wekkend voorbeeld.

In Scandinavië is de wereld maakbaar. Althans, dat is daar lange tijd gedacht. Uit onthullingen in de afgelopen jaren – vooral in Zweden – blijkt dat ook in de medische wetenschap een groot geloof heeft bestaan in de mogelijkheid om de samenleving naar wens in te richten.

Zo zijn ongeveer 60.000 vrouwen die golden als `sociaal onaangepast' in het verleden (tot in de jaren zeventig) onder dwang gesteriliseerd, bijvoorbeeld als een voorwaarde om een tehuis te verlaten. Tussen 1944 en 1963 ondergingen meer dan vierduizend Zweden een gedwongen lobotomie-operatie – waarbij de voorste hersenkwab wordt vernietigd. Zo'n operatie gold als een remedie voor schizofrenie, maar in Zweden werd het ook gezien als manier om homoseksualiteit en communisme te bestrijden. Honderden geestelijk gehandicapten werden tussen 1946 en 1951 onderworpen aan tandheelkundige experimenten.

Toch heeft de maakbaarheid zich in Scandinavië niet uitgestrekt tot het laatste stadium van het leven. Dat wordt, opvallend genoeg, gekenmerkt door grote voorzichtigheid. In Zweden, waar de staatsbemoeienis het verst is doorgevoerd, maar ook in Noorwegen, Finland en Denemarken is euthanasie verboden.

In Zweden bestaat er ook nauwelijks een debat over. Een ambtenaar van het ministerie van Sociale Zaken legt uit dat hulp bij actieve euthanasie in de wet gelijk staat aan moord. Dat er een verschil zou kunnen bestaan tussen de justitiële theorie en de medische praktijk acht de ambtenaar niet waarschijnlijk. Na lang zoeken weet hij nog een telefoonnummer op te diepen van wat misschien vroeger een organisatie was die pleitte voor een grotere vrijheid op dit gebied. Het nummer blijkt niet meer te kloppen.

In Noorwegen, waar de Lutherse dominee Kjell Magne Bondevik premier is, is vorig jaar wel een openbaar debat ontstaan over euthanasie. Onderzoek toonde een verschil tussen de strenge wetgeving – die vergelijkbaar is met die in Zweden – en de praktijk in sommige ziekenhuizen. Het debat mondde echter niet uit in een vorm van legalisering. In tegendeel, de regering heeft een commissie ingesteld die de mogelijkheden onderzoekt om de stervensbegeleiding te verbeteren. ,,Mensen willen geen euthanasie'', zegt een woordvoerder van het ministerie van Volksgezondheid. ,,Maar ze zitten vaak in een heel moeilijke situatie. We moeten voor hen de omstandigheden creëren om die laatste fase draaglijk te maken.''

In Finland en Denemarken wordt wat pragmatischer met het onderwerp omgegaan. ,,Euthanasie was eind jaren tachtig een groot onderwerp'', laat een woordvoerder van het Deense ministerie van Justitie weten, maar daarna is het een beetje in het slop geraakt. Bij zijn weten is er een paar jaar geleden nog eens een rapport geweest van de `Etiskråd', de ethische commissie van het ministerie van Volksgezondheid. Het is een zorgvuldig rapport, waarin de grijze zone tussen pijnbestrijding en euthanasie in kaart is gebracht. Maar omdat een meerderheid van de commissie zich tegen actieve euthanasie bleef verzetten, heeft het rapport niet geleid tot een wijziging van de wet.