Contouren van een wet zijn al zichtbaar

Hoe staat men in het buitenland tegenover euthanasie of hulp bij zelfdoding? In de meeste landen is euthanasie uitdrukkelijk verboden, maar gebeurt het in de praktijk wel. Alleen in België staat een euthanasiewet in de steigers. Nederland fungeert in de discussies vaak als afschrik- wekkend voorbeeld.

Eind vorig jaar zag het ernaar uit dat België nog vóór Nederland een wettelijke euthanasieregeling zou krijgen. Met de christen-democraten in de oppositiebanken zag de paars-groene regeringscoalitie haar kans schoon een conceptvoorstel te presenteren. Maar ook uit kringen van paars-groen zelf kwam kritiek op de voorgestelde regeling.

Euthanasie is ook in België een uiterst gevoelig onderwerp, waarbij de breuklijnen dwars door politieke partijen, christendom en vrijzinnigheid heen lopen. ,,Door de ongelooflijke secularisering in Vlaanderen van de laatste decennia is er daar meer steun voor een euthanasieregeling dan in Wallonië. Dat was vroeger omgekeerd'', zegt emeritus hoogleraar filosofie Etienne Vermeersch, die lid is van het officiële adviescomité voor bio-ethiek.

Het opstellen van een euthanasievoorstel is wegens de grote gevoeligheid overgelaten aan een commissie uit de Senaat. Deze is net als in Nederland `Kamer van reflectie', maar heeft ook het initiatiefrecht. Na de eerste kritiek organiseerde de Senaatscommissie hoorzittingen, die volgens alle betrokkenen zeer hebben bijgedragen aan de meningsvorming. De paars-groene coalitie heeft nu zelf amendementen ingediend op het eigen voorstel.

,,Er is een veelheid van verbeteringen wat betreft de zorgvuldigheid'', zegt senator (en arts) Patrik Vankrunkelsven van de Vlaams-nationalistische Volksunie. Hij kwam begin dit jaar als eerste met wijzigingsvoorstellen. Als alom gerespecteerd oppositielid poogt hij tegenstellingen te overbruggen. Ofschoon het definitieve wetsontwerp nog niet op tafel ligt en de precieze formuleringen nog niet allemaal vaststaan, zijn al wel contouren zichtbaar.

Waar in de Nederlandse strafwet een verwijzing naar euthanasie komt te staan, blijft de strafwet in België vrijwel zeker ongewijzigd. Daarin schuilt voor veel Belgische politici een belangrijke symboliek: in een beschaafde samenleving is het beginsel van levensbescherming onaantastbaar. De voorwaarden waaronder euthanasie is toegestaan, worden daarom in een aparte wet vastgelegd.

Zoals bij meer zaken in België — en zeker in Vlaanderen — hebben de politici sterk gekeken naar Nederland. De Nederlandse praktijk is de afgelopen decennia gevormd door jurisprudentie. Vankrunkelsven: ,,In Nederland is grote ruimte gelaten voor interpretaties door justitie. Dat geldt voor terminale patiënten, niet-terminale patiënten en voor mensen die aan het eind van hun leven zijn. Een de facto depenalisering door de Hoge Raad gaf bijna alle interpretatiemogelijkheden aan de rechter. Het is daarom beter een vrij stringente wet te maken. Je moet een goed begrippenkader hebben.''

In de Belgische euthanasieregeling zal duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen terminale en niet-terminale patiënten. Alleen wilsbekwame patiënten zullen voor euthanasie in aanmerking komen. Aanvankelijk wilde de paars-groene regeringscoalitie ook een regeling voor wilsonbekwamen, zoals Alzheimerpatiënten en dementen, indien deze vooraf in een toestand van wilsbekwaamheid een `levenstestament' hadden opgesteld. Maar het ziet er naar uit dat er bij paars-groen zelf niet genoeg steun meer is voor zo'n regeling. Mogelijk komt er wel een formulering voor personen die `onomkeerbaar bewusteloos' zijn geraakt en eerder een wilsverklaring hebben opgemaakt.

Terminale patiënten moeten een schriftelijk verzoek — opgemaakt in aanwezigheid van een niet verwante getuige — om euthanasie doen. In het oorspronkelijke voorstel was een herhaald mondeling verzoek voldoende. De arts van de patiënt moet een andere arts raadplegen over het euthanasieverzoek. Hij moet de patiënt bovendien nadrukkelijk wijzen op de mogelijkheden voor palliatieve zorg. Verder komt er een evaluatiecommissie — naar het voorbeeld van de Nederlandse toetsingscommissie — als buffer tussen de arts en justitie.

Bij niet-terminale patiënten moet er volgens een amendering ten minste een maand zitten tussen het moment van het euthanasieverzoek en de uitvoering ervan. Bovendien is hier raadpleging van een derde arts noodzakelijk.

De Senaatscommissie moet het begrip niet-terminaal nog definiëren. Men denkt in termen van `onomkeerbare' ziekten en `uitzichtloos lijden'. Volgens senator Vankrunkelsven is het zelfs nog mogelijk dat er geen euthanasieregeling komt voor niet-terminalen.

De christen-democraten — zowel de Vlaamse CVP als de Waalse PSC — zijn faliekant tegen de voorstellen. Volgens CVP-senator Hugo Vandenberghe zijn de voorstellen zelfs in strijd met de Belgische grondwet, omdat justitie altijd onderzoek zou moeten doen. De CVP acht euthanasie alleen toelaatbaar bij een `noodtoestand' van een terminale patiënt. Vandenberghe is tegen een regeling voor niet-terminalen, want daar gaat het volgens hem om personen ,,die het niet meer zien zitten''.

In Vlaanderen komt verhoudingsgewijs vier keer zo vaak euthanasie zonder verzoek voor — zo'n drie procent van de sterfgevallen — als in Nederland. Volgens de Gentse hoogleraar ethiek Freddy Mortier heeft dat alles te maken met het ontbreken van een euthanasieregeling. Mortier bewaart de precieze cijfers voor publicatie in het medisch tijdschrift The Lancet. Maar in eerder deelonderzoek kwam hij tot zelfde bevindingen. Euthanasie op verzoek lag in Vlaanderen procentueel slechts een fractie onder het Nederlandse niveau. Wegens het illegale karakter gaven de artsen een `natuurlijke' doodsoorzaak op.