Verkoop aandelen Schiphol reden tot zorg

De Nederlandse overheid gaat weer aandelen verkopen. Geen KPN, maar Schiphol. Als de marktomstandigheden dat volgend jaar tenminste toelaten. De ervaring leert dat uitspraken over toekomstige verkopen met een korreltje zout genomen moeten worden. Een jaar geleden repte minister Netelenbos nog over een beursgang van de NS in deze kabinetsperiode (tot medio 2002), maar dat is uitgedraaid op het tegenovergestelde: geen lossere, maar juist nauwere banden met de overheid als enig aandeelhouder.

Bezorgdheid is op zijn plaats, als de verkoop wél doorgaat. De overheid slaagt er op onnavolgbare wijze in om de opbrengsten van de verkoop van staatsbezit niet te optimaliseren, laat staan te maximaliseren.

De inkomsten van de veiling van frequenties voor mobiel internet (UMTS) bleef ver achter bij eerdere eigen schattingen. Dat ook andere Europese landen kampen met tegenvallende baten is troostrijk, maar geen valide argument.

Het meeste geld heeft echter het talmen gekost met de verkoop van (een deel van) het staatsaandeel in KPN. Van uitstel kwam afstel. De overheid heeft zich op sleeptouw laten nemen door de belangen van KPN en heeft daarmee haar eigen belangen als grootaandeelhouder veronachtzaamd.

De overheid bezit ruim 414 miljoen aandelen KPN, goed voor ruim 30 procent van het totale, sinds maandag uitgebreide kapitaal. Daarvoor had de overheid 43 procent. Door de koersval daalde de waarde ten opzichte van het koersrecord in maart met bijna 80 procent, van 69 miljard gulden naar ruim 15 miljard. De overheid loopt bij het al dan niet verkopen al bijna een jaar achter steeds weer nieuwe feiten aan. Eerst `moest' zij verkopen om KPN te helpen, vervolgens moest zij juist niet verkopen om KPN te helpen. In het heetst van de onderhandelingen, begin mei, over een fusie van KPN met de Spaanse concurrent Telefónica liet de Nederlandse overheid weten dat het staatsaandeel geen hindernis zou zijn. Zij was tot snelle verkoop bereid.

Vijf maanden eerder was al duidelijk geworden dat de overheid een andere rol zou krijgen. KPN gaf toen een kooprecht op bijna een kwart van zijn aandelen aan de Amerikaanse telefoonfirma BellSouth. Zonder dit extraatje had KPN het huzarenstuk van de 20 miljard gulden vergende overname van de Duitse mobiele telefoonbedrijf E-Plus niet kunnen klaren. Medio volgend jaar, wanneer het kooprecht ingaat, kan de overheid als grootaandeelhouder gezelschap (of concurrentie) krijgen van BellSouth.

De overheid ging na de E-Plus-aankondiging met KPN praten over een gereduceerde rol als aandeelhouder (verkopen van het staatbelang) en als beslisser, zoals het afzien van het recht om drie van de zeven commissarissen te benoemen. De KPN-koers liep op, de telecom kongsivorming verliep sneller. Om KPN's fusie met Telefónica te vergemakkelijken probeerde Nederland de Spaanse regering en de grootaandeelhouders van Telefónica duidelijk te maken dat zij maar een passieve belegger in KPN is. Uiteindelijk blies KPN zelf de fusiebesprekingen af.

Vervolgens wilde de overheid wel aandelen KPN gaan verkopen, maar opnieuw stak het belang van KPN daar een stokje voor. Het sentiment op de financiële markten over telefoon- en internetbedrijven was radicaal omgeslagen. Liever geen extra aandelen van de overheid op de markt. KPN is, zoals maandag bleek, maar nipt zelf in staat extra aandelenkapitaal bij beleggers te plaatsen.

Nu heeft de overheid zichzelf klemgezet. KPN heeft beloofd de overheid voorrang te geven als die aandelen wil verkopen, maar met de toekomstige mogelijke grootaandeelhouder BellSouth is de staat er nog niet uit. Welke intenties hebben de Amerikanen met hun KPN-pakket? Om zelf maximale flexibiliteit te hebben heeft de overheid tot nu toe aan KPN het fiat onthouden voor de daadwerkelijke plaatsing van aandelen bij de Amerikanen. Een achterhoedegevecht, dat een terugtredende overheid niet kan winnen.

Had het zo moeten lopen? Nee. De overheid heeft ampel kansen gehad in elk geval een deel van haar pakket tegen hoge koersen te verkopen. Superbelegger ING, die dit jaar met vier razendsnelle miljardenzaken grote pakketten aandelen in concurrenten ABN Amro, Aegon en fortis heeft verkocht, mag tot voorbeeld strekken.

Of was de uitkomst onvermijdelijk? Er was geen dringende financiële noodzaak om KPN-aandelen te verkopen, zei het kabinet in augustus. Het kabinet had er kennelijk toen al geen bezwaar tegen een dief van haar eigen portemonnee te zijn. Komt tijd, komt KPN.

Het argument riekt naar overmoed, die de overheid, als hoeder van het belang van de burgers dient te vermijden. Zij oefent het aandeelhouderschap bij KPN uit als uitvloeisel van gedelegeerd vertrouwen door de kiezers. Dat vertrouwen is geschaad door de vergaande waardevermindering van het KPN-bezit. Het zal toch niet zo zijn dat de overheid als aandeelhouder pas aan haar trekken komt wanneer, zoals bij het staatsbelang in Hoogovens, een andere onderneming een bod met een overnamepremie doet?

Menno Tamminga is redacteur van NRC Handelsblad.