Locomotief Zatopek leverde unieke prestatie

In zijn woonplaats Praag is vandaag de legendarische lange-afstandsloper Emil Zatopek overleden. `De locomotief' werd 78 jaar.

Voor de Olympische Spelen van 1952 in Helsinki trainde Emil Zatopek als een bezetene. Zo putte de lange-afstandsloper zich elke dag uit in een intervaltraining van 25 tot veertig kilometer. ,,Hoe zwaarder de training, hoe makkelijker de wedstrijd'', was een van de lessen van de Tsjechische `locomotief'. In Helsinki won Zatopek in één week op de drie lange afstanden een gouden medaille. Nooit eerder had een atleet de 5.000 meter, de 10.000 meter en de marathon gewonnen, niemand zou het hem nadoen.

Als leerling-schoenmaker in de Bata-fabriek was Zatopek met hardlopen in aanraking gekomen, 19 jaar oud. Bij zijn debuut werd hij tweede. Vooral de sfeer, met al die schreeuwende toeschouwers, beviel hem zo goed dat hij zijn hele leven hard zou blijven lopen. En toen hij dat niet meer kon, stond hij bij wedstrijden als toeschouwer langs de kant. Soms na eerst het startschot te hebben gelost, zoals in de afgelopen jaren bij de marathon in Praag.

,,Zatopek deed wat hij wilde'', schreef journalist Bob Spaak destijds over de olympische tien-kilometerrace van de Tsjech, ,,liet de anderen gaan zolang ze wilden om zelf op een gegeven moment naar voren te komen in de stijl van `hier ben ik en probeer me nu maar bij te houden'.'' Zo behaalde Zatopek in 1952 zijn eerste van drie gouden medailles in Helsinki. Vanuit een schijnbaar verloren positie won hij ook op de 5.000 meter. Spaak: ,,Door de laatste bocht heen ontwikkelde hij een moordend tempo, zo verschrikkelijk hard, dat de drie koplopers (Schade, Chataway en Mimoun, red.) stuk voor stuk moesten buigen.''

Zatopek vestigde net als op de 10.000 meter weer een olympisch record. ,,En de 70.000 mensen in het stadion klapten zich de handen stuk om deze ongelofelijk sterke Tsjech hun warme hulde te betuigen'', schreef Spaak. In datzelfde stadion, op dezelfde 24ste juli 1952, werd Zatopeks vrouw, Dana Ingrova, olympisch kampioene speerwerpen. Met 50,47 meter vestigde ze eveneens een olympisch record, een uur nadat Zatopek de 5.000 meter had gewonnen. Toen beiden een jaar na hun huwelijk deelnamen aan de Spelen in Londen, in '48, behaalde hij als enige van de twee goud; op de 10.000 meter, en zilver op de 5.000 meter. Het toeval wilde ook dat beiden op dezelfde dag waren geboren.

Bij de marathon in Helsinki zette Zatopek de kroon op zijn werk. Na 25 kilometer had hij een voorsprong van vijf seconden en na 42.195 meter was het verschil opgelopen tot ruim tweeënhalve minuut. In alweer een olympisch record (2.23.3,2). `De locomotief' had er een bijnaam bij; `de ijzeren Tsjech'. De internationale sportpers riep hem uit tot `wereldsportman van het jaar'.

Zijn olympische carrière eindigde vier jaar later op de Spelen in Melbourne. Niet fit reisde hij naar Australië af, waar hij de 5.000 en de 10.000 meter aan zich voorbij liet gaan en zesde werd in de marathon. Ruim een jaar later, in 1958, stopte hij ermee, onder meer in het bezit van vier olympische titels en achttien wereldrecords. De locomotief liep op 26 januari 1958 zijn laatste wedstrijd, een cross in San Sebastian. En Zatopek won. Bij z'n afscheid werd hij geprezen als `een toonbeeld van moed, hardheid en doorzettingsvermogen'.

Wegens zijn openlijke sympathie voor de democratisering in Tsjechoslowakije en zijn houding tijdens de Russische inval in '68 verloor Zatopek in januari 1969 z'n rang van luitenant-kolonel in het Tsjechoslowaakse leger. ,,Ik werd alleen maar bevorderd omdat ik zo hard kon lopen'', wist hij. ,,Ik vestigde een nieuw wereldrecord en toen ik thuis kwam zeiden ze, `je bent kapitein'. En het volgende jaar vestigde ik weer een nieuw wereldrecord en toen ik thuis kwam zeiden ze: `je bent kolonel'.'' Volgens een vriend had Zatopek op die manier president kunnen worden. Maar hij liep geen records meer.

Zatopek, die zichzelf als held noch revolutionair beschouwde, verloor nog meer functies. In april '69 werd hij geschorst als trainer van de atletiekafdeling van het leger en in augustus ging hij als militair met vervroegd pensioen. Ook werd Zatopek als `anti-sovjetrenegaat' uit de communistische partij gestoten. Hij zou hebben geholpen ,,sociale crises te ontketenen die afbreuk hebben gedaan aan de consolidatie van de maatschappij''.

Zatopek mocht zich van de machthebbers ook niet meer vertonen in de sportwereld. In het voorjaar van 1970 zocht de Franse sportkrant l'Equipe de in ongenade geraakte sportheld op. Inmiddels was hij arbeider in een geologisch instituut. ,,Wij zoeken de bodem af naar water'', vertelde hij. ,,Het is een moeilijk, maar zeer interessant vak. De hele week leef ik op het platteland, maar 's zaterdags en 's zondags ben ik thuis, in Praag.'' Die baan beschouwde Zatopek als zijn `nieuwe levensgeluk'. ,,Om een nuttig lid van de maatschappij te zijn, is het niet nodig om hard te lopen.'' Later werkte hij bij de documentatie-afdeling van het nationale sportcentrum.

In 1972 was Zatopek eregast bij de Spelen in München, vier jaar later mocht hij van de Tsjechoslowaakse sportbond niet naar in Montreal. Hij moest zich van de autoriteiten meer concentreren op zijn taken op het gebied van de lichamelijke opvoeding. De politiek herstelde hem in 1990 in ere, vorig jaar kreeg Zatopek in eigen land de sportieve eer die hem toekwam, als `sportman van de eeuw'.