SJOSTAKOVITSJ

Goethe vergeleek het strijkkwartet met een goed gesprek. In de vijftien strijkkwartetten van Sjostakovitsj (1938-1974), ontwikkelt het discours zich van montere ernst tot een opeenvolging slepend desolate volzinnen. Sjostakovitsj zei dat zijn laatste kwartet zo moest klinken dat muggen er dood bij zouden neervallen en het publiek halverwege gapend de zaal zou verlaten.

Als geheel worden Sjostakovitsj' strijkkwartetten vaak omschreven als een zeer persoonlijke, muzikale staalkaart van veertig jaar leven onder het Sovjet-regime. In zijn kwartetten schudde Sjostakovitsj de ketens van dat regime af, en gaf hij met de vrijheid die hij zich in zijn symfonieën niet kon veroorloven uiting aan zijn zielenroerselen. `In het strijkkwartet moet de gedachte diep zijn en het idee puur,' vond Sjostakovitsj zelf. Zo krijgt het bombardement van Dresden een muzikale weerslag in het Strijkkwartet nr. 8 en ontstond het Strijkkwartet nr.7 (beide uit 1960) ter nagedachtenis van Sjostakovitsj' dat jaar overleden echtgenote en voert in de laatste kwartetten het voorziene levenseinde van de componist zelf de boventoon.

Het strijkkwartet lokte veel componisten uit tot het oprekken van muzikale vorm- en taalgrenzen. In Sjostakovitsj' kwartetten prevaleert de implosieve kracht van schrijnende intimiteit boven de explosieve kracht van het experiment. Er klinken motieven als zweepslagen, melodieën die de tranen uit het hart van de luisteraar persen, ritmes die de hartenklop nog verder van slag brengen. Dan is er nog die ene, tergend lang aangehouden noot in het Strijkkwartet nr. 8, die doet denken aan de priemende piep van een tot rust gekomen hartmonitor.

De toonaangevendste uitvoering van de strijkkwartetten van Sjostakovitsj is die door het Borodin Kwartet, dat de cyclus tweemaal vastlegde. Het Amerikaanse Emerson String Quartet, dat de eerste en tweede violist laat rouleren, zet de accenten fel aan, en laat de Slavische ziel misschien een gradatie minder hypnotiserend klagen dan het Borodin Kwartet. Maar ook het Emerson Kwartet vestigt op deze opname op indringende wijze de aandacht op Sjostakovitsj meestercyclus, en voegt daar de unieke spanning van live vastgelegde uitvoeringen aan toe.

D. Sjostakovitsj: Strijkkwartetten nrs. 1 t/m 15. Emerson String Quartet. DG 463 284-2 (5 cd's)