De Haagse staat

GroenLinks opent race om de vierde plek...

Het verschil was veelzeggend. Precies dat tussen zwijgen en spreken. Thom de Graaf zweeg: hij sprak gisteren op het congres van zijn partij met geen woord over GroenLinks. En Paul Rosenmöller sprak: zaterdag op het feestje van tienjarig GroenLinks kritiseerde hij D66 omstandig.

`Wankel' en `onbetrouwbaar' noemde Rosenmöller het bruggetje dat de kleinste regeringspartij vormt tussen VVD en PvdA. ,,Soms moet je tol betalen, soms weer niet'', schamperde hij over de ideeënvorming bij D66 inzake het rekeningrijden. Rosenmöller zag de Werdegang van de sociaal-liberalen al voor zich: zonder `paars' geen D66.

De leider van GroenLinks zette afgelopen weekeinde de aanval op D66 in. GroenLinks, zo kondigde hij aan, wil bij de Kamerverkiezingen van 2002 de vierde partij van het land worden. Lokaal en provinciaal streefde GroenLinks D66 de afgelopen twee jaar al voorbij. In de Tweede Kamer zijn de Democraten vooralsnog de grotere partij (14 om 11 zetels).

GroenLinks heeft de conjunctuur mee. Sinds de succesvolle verkiezingen van 1998 staat de partij in de peilingen op winst. En D66, dat bij diezelfde verkiezingen verloor, verliest in de peilingen voortdurend aanhang. Kortom, GroenLinks is `in' en D66 lijkt `uit'.

Je ziet het ook aan de manier waarop partijen zich gedragen. GroenLinks koestert het beeld van `ideeënpartij', die `kwaliteitsoppositie' bedrijft. ,,Open en eerlijk, eigentijds en eigenzinnig'', zo verkocht de partij zichzelf bij het tienjarig bestaan. D66 vertoont daarentegen trekken van een enigszins tobberige regeringspartij die moeite heeft regeren en ideëenvorming te combineren. ,,Wij zijn er voor de verandering'', verklaarde Thom de Graaf gisteren tegenover zijn congres. Maar helemaal overtuigend klonk het niet.

Ooit, bij de vorming van GroenLinks, was het beeld compleet omgekeerd. Toen noemde Hans van Mierlo de nieuwe combinatie, die ontstond uit een fusie van CPN, PPR, PSP en EVP, vier zieltogende groeperingen, `een schreeuw in de nacht'. D66 bevond zich op een golf omhoog, in een electoraal aantrekkelijke positie van de `redelijke' partij die ten onrechte buiten een coalitie van CDA en PvdA was gehouden.

...En kan verder klimmen...

Hoe ver kan GroenLinks nog groeien? En waar haalt GroenLinks de winst vandaan? Eerst de geschiedenis: de klein-linkse partijen CPN, PPR en PSP behaalden hun hoogste score in 1971: samen 16 zetels. Dat is interessant, want GroenLinks cirkelt sinds de verkiezingen van 1998 rond de 14 à 15 zetels. Eén keer gingen ze over de magische grens: juni vorig jaar, na de Nacht van Wiegel die even het einde van Paars-II leek in te leiden, gaven opiniepeilingen GroenLinks 17 zetels.

,,Het lijkt erop dat 15 zetels voor GroenLinks het maximaal haalbare is'', zegt Remco Frerichs, opinieonderzoeker bij het Nipo met enige voorzichtigheid. Internationaal ligt de grens voor groene partijen bij 10 à 15 procent. ,,Eigenlijk halen ze nooit méér'', zegt Paul Lucardie, wetenschappelijk medewerker bij het Nederlands Centrum voor politieke partijen en coauteur van `Verloren illusie, geslaagde fusie?', een boek over de ontstaansgeschiedenis van GroenLinks.

GroenLinks en D66 zijn allebei milieupartijen en hebben deels een overeenkomstige achterban van hoogopgeleide en min of meer well to do people. ,,Je kunt zeggen: het zijn allebei nieuwe middenklassepartijen'', zegt Lucardie. Marco Sodderland, opinieonderzoeker bij Interview-NSS, nuanceert het beeld. De continue peiling van zijn bureau, de zogenoemde Politieke Barometer, wijst uit dat de meeste mensen die momenteel een voorkeur uitspreken voor GroenLinks van de PvdA afkomen. Daarna volgen, zij het in veel mindere mate, kiezers van D66.

Lucardie gaf in zijn boek over GroenLinks nog een ander perspectief: radicaal-links beklijft zelden in Nederland. Meestal behalen partijen die links van de PvdA opereren, minder dan vijf procent van de kiezers, zeg maar een slordige zes zetels, en is er in hun bestaan één zekerheid: een verblijf in de oppositiebanken.

...En hoe diep kan D66 dalen

Hoe zal het D66 verder vergaan? De peilingen geven een somber perspectief: de partij zit praktisch voortdurend onder het niveau van de verkiezingen van '98. Er was één opleving; nadat Thom de Graaf in april van dit jaar zijn offensief tegen de monarchie lanceerde peilden opinieonderzoekers elf zetels, evenveel als de partij bij de verkiezingen behaalde. Meer recentelijk waren de peilingen goed voor niet meer dan acht zetels.

Maar D66 is een wonderlijke partij, een `conjunctuurpartij'. Sinds haar ontstaan leek ze al enkele keren dichtbij een positie van splintergroepering. Begin jaren tachtig bijvoorbeeld, na de deelname aan het onmogelijke kabinet van Van Agt en Den Uyl, liep de aanhang massaal weg. Hans Wiegel, toen nog de aanvoerder van de VVD, fungeerde als aanzegger van het onheil want, wist hij, `Lazarus is ook maar één keer opgestaan'. Maar de partij krabbelde toch weer op en behaalde in 1994 het onwaarschijnlijke aantal van 24 zetels. ,,D66 staat voor niets'', zo vatte de partij de eigen herrijzenis samen.

Momenteel is D66 zo arm als een kerkrat, beschikt de partij over heel weinig leden en lijkt de positie van regeringspartij een wurgende omklemming. Precies een jaar geleden pleitte partijvoorzitter Tom Kok voor een fusie met GroenLinks. Hij zag een wenkend perspectief van maar liefst 35 zetels. Van dat idee is nooit meer vernomen en Kok is inmiddels voorzitter-af.

Geen fusie, wel profilering. Sinds een tijdje toont D66 steeds vaker het eigen gezicht en neemt de partij afstand van het regeringsbeleid. Weg met de strakke Zalm-norm die meer investeringen in de publieke sector verhindert. Weg met het rekeningrijden dat de files niet oplost. Het heeft soms iets van een vlucht naar voren of, zoals afgelopen week met het rekeningrijden, van een vorm van `nederlagenpolitiek'. Welke nieuwe groepen kiezers D66 denkt te bereiken is niet geheel duidelijk. Intussen stappen PvdA en VVD steeds vaker over de kleinste partner heen: de grote broers hebben zelfs als ze ruzie maken D66 niet meer nodig om het geschil bij te leggen.

Het perspectief is voor D66 niet wenkend. De beker van regeringsdeelname moet, zo lijkt het, helemaal worden leeggedronken. Daarna gloren de oppositiebanken, waar de sociaal-lberalen zo vaak aardig wisten op te bloeien. Komen D66 en GroenLinks elkaar straks toch weer tegen.

De Tweede Kamer spreekt deze week over verruiming van de regels voor euthanasie. De Eerste Kamer houdt de Algemene Politieke Beschouwingen.

    • Kees van der Malen