Het strand is een sleutelplek

De Italiaanse fotograaf Massimo Vitali wilde wel eens weten wie de mensen waren die Berlusconi aan de macht brachten. Hij greep zijn fototoestel en bespiedde ze.

,,Ik ben 56. Een laatbloeier. Mijn bestemming – want niet minder dan dat zijn de foto's die ik nu maak voor me – heb ik pas vijf jaar geleden gevonden. Anderen overkomt dat op hun twintigste. Mij niet, maar alles wat ik voorheen deed, is wel onontbeerlijk geweest. Je doet van alles en dan ineens komen de dingen samen. Begin jaren zestig studeerde ik in Londen, aan de College of Printing. Ik belandde in de reportagefotografie, werkte voor zowel Engelse als Italiaanse bladen. Toen al was de reportagefotografie op zijn retour, dat wil zeggen, het begon al geen beroep meer te zijn. Een beroep dat mensen als Capa, Cartier-Bresson, zeg maar de hele stal van het fotopersbureau Magnum van destijds, nog wel uitoefenden. Die hadden gezaghebbende bladen als Time/Life tot hun beschikking. Die bestaan niet meer, althans ze zijn opgegaan in de Paris Match-achtige massa.''

De `bestemming' van de Italiaanse fotograaf Massimo Vitali zijn enorme foto's van stranden, disco's, parken en ski-oorden – openbare plaatsen waar veel mensen samenkomen. Het zijn haarscherpe groepsportretten, die onmiddellijk uitnodigen tot bestudering van de details, van het lichaam, de gelaatsuitdrukking, de bewegingen van iedere afgebeelde persoon. De beschouwer van zijn werk voelt zich een onbespiede voyeur, vrij om te fantaseren over de onderlinge verhoudingen van de mensen op de foto, hun drijfveren, hun stemmingen. Hij wordt daartoe zelfs verleid, terwijl hij, door het alledaagse van het door Vitali vastgelegde moment, als het ware ook zelf deel uitmaakt van het geheel. Kijken naar deze foto's is als het, zittend op een terras, monsteren van voorbijgangers.

Niet alleen dat is fascinerend aan Vitali's werk. Ook de vorm is van belang. Bewust of onbewust vraagt men zich direct af vanuit welk standpunt de foto's genomen zijn. De strandfoto's lijken door god zelf genomen. De fotograaf bevindt zich ergens ver uit de kustlijn, boven de zee. Van die afstand ontwaart men willekeurige chaos, maar tegelijkertijd ook een compositie, met middelpunten en dominante lijnen. Ook hebben de strandfoto's, ondanks hun scherpte, door de bleke afdruk en het melkachtige licht van de (Italiaanse) zon veel weg van impressionistische schilderijen. Het zijn efemere aquarellen, waarin wit en blauw overheersen.

Vitali ging om politieke redenen stranden fotograferen. ,,In 1994 won Berlusconi de verkiezingen in Italië. Ik was geschokt. Ik dacht: iets ontgaat me, hoe denken mensen die zo'n man aan de macht helpen? Ik wilde ze leren kennen, weten hoe ze in elkaar staken. Ik woon in Lucca, Noord-Italië, vlak bij de kust. Ik besloot het strand te fotograferen, als metafoor van de samenleving. Het strand is een sleutelplek in ons leven. Mensen geven zich er, hutje-mutje naast elkaar liggend, letterlijk en figuurlijk bloot. Er heerst een zeker evenwicht tussen groepen mensen, die allemaal op een voorbijdrijvende wolk reageren en zich collectief verplaatsen volgens de stand van de zon. Heel leerzaam. Ik nam ieder half uur een foto, in zwart-wit. Ik bedreef sociologie, etnologie, antropologie, hoe je het noemen wilt. Ik had destijds maar één kleurennegatief. Die ene, eerste kleurenfoto, van Marina di Pietrasanta, genomen in augustus 1994, opende mijn ogen.''

Slagvelden

Aanvankelijk, na zijn studie in Londen, was Vitali oorlogsfotograaf. ,,Ik legde de slagvelden in Israël, in India en Pakistan vast. Ik wilde de wereld veranderen. Laten zien: dit gebeurt er en dit moet stoppen. Regelrechte beïnvloeding dus. Dat gebeurt nog steeds, op grote schaal. Media kunnen niet anders, zelfs zonder het te willen. Ook de beelden die we onlangs weer voorgeschoteld kregen van de onlusten in het Midden-Oosten zijn pure manipulatie. Niet omdat ze in scène gezet zouden zijn of op de computer gemanipuleerd zijn, maar omdat ze maar een piepklein fragmentje tonen van het leven in zo'n gebied. Precies dat frustreerde me. Ik besefte: ik zend nu dit beeld van gewonde of dode soldaten de wereld in en alleen ik weet dat op het moment dat ik het vastlegde, twintig, dertig meter verderop iemand een brood of bloemen kocht, een vrouw de was ophing, kinderen uit school kwamen.

,,Geen fotograaf kan de gelijktijdigheid van de uiteenlopende kanten van het leven vastleggen. Het is altijd een geïsoleerd en dus gemanipuleerd beeld dat hij laat zien. Het is de werkelijkheid als fictie, die ik op den duur onverdraaglijk vond. Heel veel aspecten op hetzelfde moment tonen: dat wilde ik.''

Vitali ging `bij de film', als cameraman, begin jaren tachtig. De wereld verbeteren wilde hij niet meer. Hij werkte mee aan reclames, documentaires, speelfilms, tv-series ,,van de allerslechtste soort soms''. Spijt heeft hij er niet van, ,,mijn ziel verkocht te hebben, want film is one big technical school''. Zijn huidige foto's zijn onder meer het resultaat van die leerschool. ,,Om precies zo te fotograferen als je in je hoofd hebt, hoef je weliswaar geen nucleair ingenieur te zijn maar het is wel razend ingewikkeld.''

Eind jaren tachtig woonde Vitali in Berlijn. De Muur viel, een historisch moment dat hij `uiteraard' wilde vastleggen. Maar hij besloot niet langer voor iemand te werken en ,,mijn spaarcenten in mijzelf te investeren''. Hij kocht een 4 x 5 inch-camera op een driepoot, zette die neer en drukte af. Weidse beelden, waarin mensen rondliepen die aan een ijsje likten of een kinderwagen voortduwden. Ontspannen, statische reportagefoto's waren het. Hoewel hij er geen enkel succes mee had, kocht hij vervolgens een 8 x 10 inch-camera. ,,Om vanaf twee meter tot in het oneindige een scherp beeld te krijgen, moet je met zo'n camera op een hoger niveau staan. Een bevriende beeldhouwer, David Smithson die overigens veel in Nederland werkt, ontwierp een aluminium ladder met platform voor me. De eerste was vijfeneenhalve meter hoog.''

Loge

Hij werd een ,,fly in the sky in plaats van on the wall''. Hij heeft nu een ladder van zeveneneenhalve meter, ,,zo licht als een veertje en griezelig hoog''. Een van een hoog standpunt gemaakte foto oogt volgens Vitali theatraal. ,,De renaissance-schilder Sebastiano Serlio schilderde op die manier zijn theatertaferelen: vanaf de koninklijke loge, op vijf à zes meter hoogte. Die versterkt het effect van distantie, van onthechting, alsof je in een laboratorium door een microscoop kijkt en een wereld aanschouwt, waarvan je zelf geen deel uitmaakt. Voor de mensen aan het strand, heb ik ervaren, ís dat ook zo. Ze zijn zich niet bewust van mijn aanwezigheid. Ik ben een soort gebouw voor ze, al sta ik in zee. Ik verkeer boven hun blikveld. Als ik tussen hen in was gaan staan, was er zeker iemand geweest die gezegd had: wat moet dat?''

Vitali noemt de afmetingen van zijn foto's `essentieel'. Hij hanteert twee formaten, 150 x 180 cm en 180 x 220 cm. Kleiner mogen ze volgens hem niet worden, groter is helaas technisch niet mogelijk. Hij wil met de lichtheid van zijn afdrukken ,,tegen de randen van de werkelijkheid aanduwen, als een soort stilering''. Maar de lichtheid dient ook om zelfs de details in de schaduw zichtbaar te maken en om het contrast met de passe-partout te verkleinen. Daardoor en door de personages die slechts half op de foto staan en er als het ware uit weglopen, wordt benadrukt dat de werkelijkheid veel groter is dan het getoonde beeld.

Vitali: ,,In de jaren twintig van de vorige eeuw had je in Amerika de zogeheten `carpetbaggers', half-legale vagebonden die door het land zwierven met koopwaar. Die namen ook foto's, als bijverdienste. Omdat het materiaal en het ontwikkelingsprocédé zo duur waren, moesten er zoveel mogelijk mensen op staan want als die allemaal een afdruk kochten, loonde het de moeite. Het is een Amerikaanse school geworden, die overigens ook in China opgang maakte. Peter Goldberg is mijn grote held in dit genre, hij fotografeerde op militaire bases, van grote hoogte, 26.000 militairen, opgesteld in de vorm van een hart.

,,Ik voel me verwant met de carpetbaggers, maar anders dan zij leg ik geen pose vast. Ik registreer een zo groot mogelijke werkelijkheid, en juist geen moment décisif, dat magische begrip van Cartier-Bresson. Het suggereert dat de fotograaf in contact met God staat, een verhouding met de sterren heeft. Hij selecteert bewust slechts een deeltje van de realiteit, omdat de rest hem niet interesseert. Dat doe ik niet. Ik kies ook een moment, maar het is willekeurig, het gaat me om non-events. En om mensen. Ik word gefascineerd door gedrag.

,,Wat ik ben – kunstenaar, ambachtelijk fotograaf of chroniqueur van mijn tijd, zoals sommigen me genoemd hebben – interesseert me niet. Aan esthetiek of een stijl laat ik me niets gelegen liggen. Een document zijn mijn foto's onvermijdelijk. Als ik vandaag naar Marina di Pietrasanta ga, fotografeer ik mensen met mobieltjes aan hun oor en tatoeages op hun lichaam. Ik laat zien hoe en wie mensen zijn, zonder moralisme. Ik treed met dit werk in contact met de wereld. Eerlijker en opener dan ik ooit gedaan heb.''

Werk van Massimo Vitali is te zien in november, Mois de la Photo,

in Galerie du Jour Agnès B.,

44 Rue Quincampoix Parijs en op ParisPhoto (tot 19/11).

Dit jaar verscheen het boek `Beach & Disco' van M. Vitali bij Steidl Publishers.

    • Pieter Kottman