In Vietnam rolt het geld weer

Vandaag bezoekt president Clinton Vietnam. Het is het eerste bezoek van een Amerikaanse president aan het land na de Vietnam-oorlog. De Vietnamezen verwachten dat hun land door de komst van Clinton economisch in Azië meer mee gaat tellen en opnieuw aansluiting vindt bij de tijgers van het continent.

Vietnam aarzelt nog steeds om de markteconomie te omarmen, maar Ho Chi Minh Stad kent sinds kort het summum van kapitalisme: een effectenbeurs.

In de kleine zaal wordt gezwegen en als het echt moet alleen fluisterend gesproken. Op het elektronisch aangestuurde zwarte bord verspringen de vier koersen slechts om de paar minuten. Sinds 20 juli is hier, vlak bij de haven van Ho Chi Minh Stad, naast een voornaam Frans koloniaal gebouw, de eerste Vietnamese aandelenbeurs gehuisvest in een annex. Sinds 1992 had de regering toegezegd dat er snel een effectenbeurs zou komen.

De twaalf medewerkers in blauwe uniformen kunnen de transacties met groot gemak aan. Zij lezen de krant of een beeldromannetje. Als om de paar minuten een geel lampje gaat knipperen op hun telefoon vóór de beeldschermen nemen ze die met een breed gebaar op. Een klant vraagt om de laatste koers. Die wordt na een blik op het bord in alle stilte gegeven. Grote verrassingen blijven uit want de vier aandelen (telecom, vrieshuizen, wegtransport en een papierfabriek – allemaal staatsbedrijven, aandeelhouders krijgen geen recht zich met de bderijfsvoering in te laten) mogen slechts twee procent per dag stijgen of dalen.

Vaak is er veel meer vraag dan aanbod. De beurs is slechts drie dagen per week open en dan nog slechts enkele uren in de ochtend. Als de koers de toekomstige koper zint, moet hij langs bij een van de zes effectenkantoren aan de overkant van de straat. Zij hebben het alleenrecht om op de beurs te handelen. Daar kan de koper met baargeld afrekenen of met een bankgarantie.

Vervolgens verschijnt op het scherm van de beursmedewerker de opdracht voor de transactie en de toestemming van het effectenhuis via de fax. Dan pas kan de koop doorgaan. Per dag mag er in totaal voor tweehonderdduizend gulden worden aangekocht en verkocht op een totale waarde van 50 miljoen gulden aan aandelen. Dat is de limiet. Geen enkele transactie mag de 15.000 gulden overschrijden. De beurs wil in meer aandelen gaan handelen maar daarvoor heeft zij van de toezichthouder nog geen vergunning. Wel is de handel in staatsobligaties onlangs begonnen.

,,U zult het wel allemaal primitief vinden. Het Westen heeft nu eenmaal geen geduld met Vietnam. Maar wij wilden niet dat er onrust zou ontstaan. We doen mee, maar onder onze voorwaarden. Een effectenbeurs is per slot van rekening het summum van kapitalisme en dan gaan bij ons de alarmbellen rinkelen,''zegt Tran Dac Sinh, onderdirecteur van de beurs. ,,Dat moet je niet vreemd vinden na onze historie en met onze staatsideologie. Maar je kunt hier zien dat we mee willen in de wereld. De burger krijgt bij ons zijn kansen als hij wil investeren in de toekomst van ons land.''

Sinh verwacht dat op den duur meer bedrijven zich mogen aanmelden op de beurs. Buitenlanders hebben via een omslachtige regeling nu mondjesmaat gelegenheid om Vietnamese aandelen te kopen maar moeten ze dan wel een jaar vasthouden. In de toekomst komen ook voor buitenlanders en misschien zelfs voor buitenlandse ondernemingen ruimere mogelijkheden, aldus directeur Sinh.

Als we wegrijden bij het beursgebouw komen we langs kooien van kippengaas met opeengepakte witte poedeltjes en bruinzwarte Pekineesjes vóór stalletjes langs de Saigon-rivier. De vrouwelijke tolk geeft aan dat zij voor het avondeten bedoeld zijn. ,,Mannen denken dat zij door het eten van hondenvlees potenter worden, mogelijk beter in bed. Voor mij is dat niet bewezen. Mij lijkt dat vlees smerig. Het zou wel zoeter smaken'', zegt ze terwijl ze haar lippen schminkt. De chauffeur vindt het gesprek kennelijk niks en maakt haast. Fietsers duwt hij in de berm. We rijden door een straat met cd- en videowinkels. Voor een krats gaan de spullen over de toonbank. Auteursrechten worden voor de illegaal gemaakte kopieën immers niet betaald.

Het nieuwe handelsakkoord dat Vietnam en Amerika onlangs hebben gesloten bepaalt dat er garanties moeten komen voor intellectueel eigendom maar effectieve controle lijkt onmogelijk. Binnen achttien maanden nadat het verdrag met Amerika van kracht wordt, als het nieuw gekozen Amerikaanse Congres het heeft geratificeerd, moet Vietnam de regels van de Wereld Handelsorganisatie (WTO) gaan toepassen voor intellectuele eigendomsrechten en aanverwante gebieden waaronder bescherming van satellietsignalen. Maar wie wordt belast met het toezicht op de uitvoering? Ook moeten Amerikaanse dienstverlenende bedrijven zoals banken, verzekereraars, telecommunicatie, advocatuur en it-diensten, toegang krijgen tot de Vietnamese markt. Amerikaanse investeringen zullen door Vietnam beschermd worden en de handelswetgeving en regelgeving wordt verbeterd.

Over dit handelsakkoord met de Verenigde Staten wordt én in Hanoi én in Ho Chi Minh Stad, het vroegere Saigon en een sterk handelscentrum, hoog opgegeven. De export – voornamelijk vis, garnalen, textiel en schoenen, zouden in het eerste jaar na de ratificatie door het Amerikaanse Congres kunnen stijgen van 338 miljoen dollar naar 800 miljoen dollar volgend jaar. Die opleving komt ook andere sectoren ten goede en stimuleert straks de binnenlandse bestedingen en buitenlandse investeringen.

Naast het nieuwe handelsakkoord heeft Vietnam succesvol besprekingen afgerond met Rusland over schuldsanering en onderhandelt met IMF en Wereldbank over hervormingen. Na China wil Vietnam op den duur ook toetreden tot het Wereld Handels Akkoord.

,,Je ziet duidelijk een opleving'', zegt Ivo Havinga die door de Europese Unie is uitgezonden en in Hanoi werkt op het ministerie van Planning. ,, Na de wat tegenvallende groei van 4 procent vorig jaar zou dit jaar de 6 procent gehaald kunnen worden. Dat is minder dan in omringende landen maar Vietnam komt er langzamerhand weer boven op. Wat je vooral ziet is dat de eigen bevolking meer gaat besteden. Er is kennelijk meer vertrouwen. Het geld en het goud komt uit de matrassen en dat is gunstig voor de economie''.

Maar Havinga waarschuwt voor de achterstelling van 70 procent van de bevolking die leeft en werkt op het platteland. De prijzen voor landbouwproducten op de binnenlandse markt zijn slecht, ondermeer door overproductie. De kosten die boeren moeten maken voor machines en kunstmest stijgen sterk en de export van hun producten blijft achter. De infrastructuur laat nog steeds te wensen over en is bij lange na geen prioriteit.

,,De verschillen tussen welvaart in de steden en armoede op het platteland nemen toe. Dat geeft een spanningsveld dat niet niet op te lossen is door star vast te houden aan een restrictief beleid. Maar in de aanloop naar het Negende Partijcongres begin volgend jaar zijn de leiders van dit land niet te porren om op dit moment meer hervormingen door te voeren'', aldus Havinga.

Andrew Steer, vertegenwoordiger van de Wereldbank, ziet ook stagnatie maar is van mening dat van het bezoek van Clinton een stimulans kan uitgaan, ook naar de economie. ,,Clinton weet mensen te bemoedigen. Hij heeft iets heel humanitairs over zich en zijn enthousiasme zal vooral de jongeren hier aansteken. Zij verwachten veel van Amerika. De naweeën van de oorlog zijn in Vietnam beter verwerkt dan in Amerika zelf.''

,,Zestig procent van de bevolking (79 miljoen) is onder de dertig en heeft de oorlog, die in 1975 eindigde, niet bewust meegemaakt. Voor die jongeren zijn de Verenigde Staten allang niet meer het land van de vijand uit het verleden maar het land dat de toekomst van Vietnam economisch veilig kan stellen en de precaire militaire balans in Zuidoost-Azië kan ondersteunen. Clinton helpt Vietnam om beter voor zichzelf op te komen in dit deel van de wereld en geeft het door dit bezoek aanzien. Dat is wat het land goed kan gebruiken.''

Grootste obstakel voor verdere groei van de Vietnamese economie zijn de geldverslindende staatsbedrijven, waarvan een groot deel onrendabel is. Privatisering wordt echter opgehouden omdat de regering bang is voor massale ontslagen en onrust. Daardoor nemen de voorraden van producten daar almaar toe omdat er onvoldoende afzet is. Exporten naar landen in de directe omgeving van Vietnam stagneren, ook al omdat er in die landen zelf (Thailand, China, Filippijnen, Maleisië) in sommige gevallen goedkoper wordt geproduceerd, mede door de val van wisselkoersen terwijl de Vietnamese dong kunstmatig sterk wordt gehouden.

Vietnam aarzelt nog steeds om de markteconomie te omarmen. De econooom Truong Do Xuan van het officiële prijzenbureau in Hanoi is van mening dat niet de Aziatische crisis de oorzaak is van het achterblijven van de groei van de Vietnamese economie maar de zwakte van de centraal geleide economie. Het marktmechanisme met een socialistisch sausje dat Vietnam nu kent en toepast is volgens Xuan noch een marktmodel noch een centraal gepland model. ,,Zolang die keuze niet werkelijk is gemaakt zal de economie van Vietnam achterblijven.'' Hij gelooft niet dat de huidige, oudere leiders, beloond voor hun rol in of vlak na de oorlog, die keuze werkelijk zullen willen maken.

Boudewijn van Rompu, directeur van Vietnam Brewery – gedeeltelijk eigendom van Heineken – is het niet met deze sombere voorspelling eens. ,,Kijk gewoon om je heen. Overal wordt er weer gebouwd. Plotseling zie je dat er op een huis een nieuwe verdieping is gezet. Verlaten bouwplaatsen worden weer geopend. Iedereen is bezig met de verfkwast. De industriële productie draait steeds beter vooral in de particuliere sfeer. De consument krijgt meer vertrouwen en besteedt meer.

Aan de meest negatieve zaken, zoals het feit dat buitenlanders die hier wonen en werken twee keer zoveel moeten betalen voor diensten als vliegtickets en telecommunicatie, zal nu iets worden gedaan. Invoer zou worden vereenvoudigd en de bureaucratie meer aangepakt.''

Van Rompu wijst erop dat Vietnam een sterke interne markt heeft met 79 miljoen inwoners, die al meer aan het besteden zijn. Hij geeft toe dat de buitenlandse investeringen sterk zijn gedaald van 2,8 miljard dollar in 1996 tot misschien slechts 600 miljoen dollar dit jaar. Maar het bezoek van Clinton heeft de markt opgeschud. Hij verwacht een groot aantal nieuwe, voornamelijk Amerikaanse investeringen als Clinton weer is vertrokken. Het bezoek van de Amerikaanse president wekt vertrouwen. Het haalt Vietnam ontegenzeggelijk na tientallen jaren isolement verder binnen in de grote wereld. Van Rompu verwedt er meer dan één biertje om.

    • Willebrord Nieuwenhuis