Toeval

Een van de leuke dingen van Spanje is dat je er goed op de hoogte wordt gehouden van de gangen van Cees Nooteboom. Zo was ik een keer op reis om een schaakmatch van Jan Timman te verslaan en kijk, in de krant El Pais was een halve pagina over Nooteboom, met een mooie foto van hem in denkershouding en een verslag over zijn lezing in Madrid met het thema `Europa kan niet bestaan zonder Spanje', die volgens het verslag bij het publiek warme instemming had gevonden.

En toen ik dit jaar weer eens in Spanje op vakantie was, was hij weer in de krant, nu in Santiago de Compostela met een lezing die dezelfde zaak een beetje van een andere kant bekeek en uitlegde dat Spanje, met zijn vele talen en culturen, een weerspiegeling was van het toekomstige Europa.

In die tijd stond er iedere dag wel een stuk in de krant over nieuwe moordaanslagen van de Baskische Eta. Moesten we die ook zien als een weerspiegeling van het toekomstige Europa? Ik troostte me met de gedachte dat in Denemarken, IJsland en Zweden, landen waar ik lang niet geweest was en waar ik de kranten trouwens niet zou kunnen lezen, misschien verslagen stonden van lezingen waarin hij uitlegde dat nu juist die landen de spiegel van het toekomstige Europa waren, kosmopoliet als hij is, zo anders dan de doorsnee Nederlandse hond die zijn gastheren het liefst onaangename waarheden als koeien in het gezicht blaft om zijn Nederlandse onafhankelijkheid van geest te bewijzen.

Ik houd u natuurlijk een beetje voor de gek. Zulke vergaande conclusies op grond van slechts twee Spaanse krantenberichten, dat gaat niet. Maar ik hield ook mezelf voor de gek.

Er waren zondag in de kiosk geen Engelse kranten, omdat het in Engeland geregend had. De Duitse was wel gekomen, maar was op. Dan de Spaanse zondagskrant maar, er staat altijd wel iets over schaken in en bovendien, ik wilde weer eens zien hoe het met Cees Nooteboom ging.

Hij was er niet. Het was ook idioot bijgeloof geweest om een toevallige samenloop van omstandigheden te promoveren tot een wet die zei: als ik een Spaanse krant opsla, staat er een artikel over Cees Nooteboom in. Wel was het zo dat ik door dat bijgeloof de krant met meer aandacht las dan ik anders had gedaan en dat ik dingen zag die me anders ontgaan waren.

In de schaakrubriek heb ik eens geschreven over de geschiedkundige inzichten van ex-wereldkampioen Kasparov en de Russische wiskundige Anatoli Fomenko. Ze komen er op neer dat de oude Grieken en Romeinen nooit bestaan hebben en dat hun teksten veel later en op een andere plaats zijn geschreven dan wij denken, namelijk vanaf de late Middeleeuwen in West-Europa.

Vorige week was er op de televisiezender Arte een film over Kasparov te zien waarin hij het vertelde. Inderdaad, Archimedes was een tijdgenoot geweest van Descartes en ze woonden bij wijze van spreken naast elkaar in dezelfde straat.

Hoe komen Kasparov en Fomenko aan die vreemde ideeën? Het was Fomenko opgevallen dat verhalen uit de bijbel, uit Griekse en Romeinse bronnen en uit geschriften van latere Europese historici vaak tot in details met elkaar overeenkwamen. De namen waren anders, maar de beschreven gebeurtenissen leken verdacht veel op elkaar.

Toeval, zou een oppervlakkige geest zeggen. Fomenko, de wiskundige, voerde statistische bewerkingen uit waaruit bleek dat de overeenkomsten niet op toeval konden berusten. Hij trok de conclusie dat steeds dezelfde gebeurtenissen beschreven waren en dat de bijbel een deel van de West-Europese geschiedenis beschrijft.

Er is een minder fantastische conclusie mogelijk die ook interessant is. Karel van het Reve heeft in een heel ander verband eens gewezen op de literaire vormeisen waaraan getuigenverklaringen moeten voldoen willen ze als een `echt verhaal' worden opgevat. Een simpele beschrijving van een gebeurtenis is nog geen verhaal. Een sprookje is dat wel.

De oude historici waren verhalenvertellers en of ze nu in Palestina leefden, in Rome of in Frankrijk, ze moesten aan dezelfde vormeisen voldoen. Geen wonder dat de gebeurtenissen die ze beschreven op elkaar lijken.

Je kan nog verder gaan en opmerken dat niet alleen de historici, maar ook de handelende personages vaak de gevangenen zijn van literaire vormeisen. Op een gegeven moment moet er oorlog gevoerd worden, omdat het past in het verhaal dat de personages zichzelf vertellen. De bombardementen op Joegoslavië door de NAVO-landen bijvoorbeeld, die waren voor literatuurtheoretici makkelijker te begrijpen dan voor politicologen.

Fomenko is iemand die niet wilde berusten in de toevalligheid van het toeval en daardoor vond hij iets interessants, al is het niet wat hij denkt dat hij vond. Ik vond ook iets toen ik in de ban was van de `wet van Nooteboom' die ik uit een toevallige samenloop van omstandigheden had afgeleid. Net schreef ik dat hij niet aanwezig was in El Pais van afgelopen zondag, maar dat was niet helemaal waar.

Alleen al in het kleurenbijvoegsel. Beschouwingen over tien goede boekhandels in Spanje, met foto's van de boekenkasten. Daar stonden zijn boeken, dat was wel zeker. Een reportage over de mooiste keukens in Spanje. Daar moet hij ooit achter het fornuis hebben gestaan, dat kon niet anders.

En, nog het meest treffend, een verhaal over kannibalen die 800.000 jaar geleden in de Spaanse provincie Burgos hadden geleefd. Hadden mijn vrienden en ik niet ooit Cees Nooteboom uitgeroepen tot de meest smakelijke Nederlandse schrijver om mee te nemen naar een onbewoond eiland, voor als de scheepsbeschuit op was? Dat kon toch geen toeval zijn?

Hij was er niet in die krant, maar in feite was hij er overal en dat had ik alleen kunnen zien met de gescherpte blik van iemand die het toeval een betekenis wilde geven, al was het maar tijdelijk.