FOSSIEL LINT VAN STERRENSTELSELS IN VIRGOCLUSTER

Amerikaanse astronomen zijn er eindelijk in geslaagd te bewijzen dat de grootste stelsels van de Virgocluster niet alleen schijnbaar aan de hemel maar ook werkelijk in de ruimte op één lijn staan. Het Virgocluster is een grote verzameling sterrenstelsels op een afstand van 55 miljoen lichtjaar in de richting van het sterrenbeeld Maagd (Virgo). Al meer dan dertig jaar geleden werd opgemerkt dat de helderste leden van dit cluster aan de hemel keurig op een rij staan, maar hun afstanden konden tot nu toe niet nauwkeurig genoeg worden bepaald om te kunnen uitmaken of dat ook in de ruimte het geval was.

De laatste jaren is een techniek tot ontwikkeling gekomen waarmee astronomen vrij nauwkeurig de afstanden van betrekkelijk nabije sterrenstelsels kunnen bepalen. Die techniek is gebaseerd op het feit dat op opnamen van deze stelsels géén afzonderlijke sterren zijn te zien. Van punt tot punt worden enkele tot vele sterren tezamen waargenomen, waardoor het beeld van zo'n stelsel vlekkerig is. Doordat deze vlekkerigheid bij het toenemen van de afstand zwakker wordt, heeft men zo, na allerlei ijkingen, een sleutel voor het afleiden van de afstanden van deze sterrenstelsels. Daarmee hebben John Blakeslee en zijn collega's nu nauwkeurig de afstand van een groot aantal stelsels van het Virgocluster bepaald (Astrophysical Journal Letters, 1 nov). De astronomen laten zien dat de helderste stelsels van dit cluster ook in de ruimte keurig op een rij staan. Ze vormen een lint van bijna 30 miljoen lichtjaar lang dat een hoek van slechts 10 tot 15° met de waarnemingsrichting maakt. De `lijn' van sterrenstelsels aan de hemel, is dus de projectie van een bijna loodrecht op de hemelbol staand `lint' van sterrenstelsels.

Bekend was dat de lijn van Virgo-stelsels aan de hemel naar een ander groot cluster wijst: Abell 1367. De nieuwe afstandsmetingen laten nu zien dat dit ook in de ruimte het geval is en dat beide clusters zelfs via een filament van sterrenstelsels met elkaar zijn verbonden. Computersimulaties van het ontstaan van de eerste structuren in het heelal laten zien dat clusters van sterrenstelsels vaak op de `kruispunten' van zulke filamenten zijn ontstaan, waarbij de toestroom van oermaterie vooral in de lengterichting van een filament plaatsvond. De lijn van sterrenstelsels in de huidige Virgocluster is dus een fossiel van materiebewegingen in de oertijd van het heelal.

    • George Beekman