Ik ben doodsbang voor drugs

Jonas Akerlund is beroemd geworden met videoclips, maar zijn filmpjes zijn vaak te ruig om onverkort uitgezonden te kunnen worden op de televisie.

Waar anders dan in Zweden, met zijn draconische drankwetten, zou de regering een tv-spotje laten maken tegen illegaal gestookte alcohol? De kans is groot dat de argeloze Zweedse televisiekijker na het zien van het betreffende filmpje inderdaad geen druppel moonshine meer zal drinken – als hij überhaupt nog iets tot zich wil nemen. Je ziet een aantal mensen rond een tafel, ze drinken whiskey. Een van de vrouwen begint te kokhalzen. Uit haar mond valt een natte bruine rat.

Het spotje was een van de vingeroefeningen van de Zweed Jonas Akerlund, voordat hij internationaal beroemd werd als clip-regisseur. Akerlund maakte zo'n tweehonderd reclamefilmpjes en begon toen als regisseur van videoclips voor Zweedse groepen. Inmiddels is hij bekend als de man achter geruchtmakende video's van The Prodigy (Smack My Bitch Up), Cardigans (My Favourite Game), Smashing Pumpkins (Try, Try, Try) en U2's voormalige nummer-1 single, Beautiful Day. Madonna's single Music, waarbij Akerlund de clip maakte van Madonna met vriendinnen in een limousine, is een van de genomineerden bij de MTV Europe Music Awards, die op 16 november worden uitgereikt in Stockholm.

Jonas Akerlund (34) heeft een herkenbare stijl. Hij houdt van zwarte humor, crue beelden en stripteasedanseressen. In Smack My Bitch Up bijvoorbeeld zien we de queeste van een heroïne spuitende, vechtende en naar borsten graaiende vandaal, die uiteindelijk alleen achterblijft nadat een mee naar huis getroond hoertje boos is weggelopen. Bij de ontknoping blijkt de bruut zelf een vrouw te zijn. Vorm en inhoud gaan bij Smack My Bitch Up gelijk op: gefilmd vanuit het tunnelperspectief van de hoofdfiguur, krijgt ook de kijker een – door drugs en waanzin – vervormde blik op de werkelijkheid.

Meer nog dan uit de beelden en de verhaaltjes spreekt Akerlunds eigen stijl uit het geluid. Als clipregisseur heeft hij het uitgevonden om `in te breken' in de soundtrack, ofwel het popliedje waarvoor zijn clip promotie doet. In de nieuwste door Akerlund geregisseerde clip van U2 is de groep gefilmd op het vliegveld van Parijs. De muzikanten zijn eerst te zien tussen de bagagebanden, later staan ze te musiceren op de startbaan. Vliegtuigen razen vlak over hun hoofd het beeld binnen. Je ziet ze niet alleen razen, je hoort het ook. Net als het gesmijt met stoelen en de rijdende auto in Smack My Bitch Up. Het effect van Akerlunds audio-bewerking is groot; muziek en beeld grijpen nog sterker in elkaar. Soms gaat hij een stap verder dan het toevoegen van omgevingsgeluiden. Dan draait hij de muziek helemaal weg om de hoofdpersonen aan het woord te laten. Zo maakt Madonna een praatje met haar chauffeur in Music en houdt de stripteasedanseres in Metallica's Turn The Page een monoloog over haar werk.

De clip voor Metallica was een van de vele waarmee Akerlund de clipzenders in verlegenheid bracht. Geschoren geslachtsdelen, zwabberende borsten en zwetende billen: Akerlund gooit ze de kijker bloter en realistischer in het gezicht dan Paul Verhoeven in Showgirls, zijn film over striptease.

Als het geen onverbloemde seksuele activiteit is, is het wel junkieglorie waarmee Akerlund de kijkers shockeert. De clip bij de meest recente single van de Smashing Pumpkins, Try, Try, Try, is om die reden uitsluitend op internet in onversneden versie te bekijken (www.smashingpumpkins.com).

Bloedkorsten

Akerlund houdt van verhaaltjes. Meerdere van zijn clips beginnen met een wekker die afloopt (Madonna's Ray Of Light, Canned Heat van Jamiroquai), waarna hij de hoofdpersoon een dag lang volgt. Soms zijn de muzikanten die het nummer spelen in de clip niet eens te zien; Akerlund laat acteurs een scenariootje spelen. In het geval van Metallica en de Smashing Pumpkins monteert hij spaarzaam wat beelden van playbackende bandleden tussen het verhaal door. Try, Try, Try draait om een verslaafd stel dat 's morgens wakker wordt, een fles wijn leegdrinkt en dan een ontbijt bij elkaar pikt. In latere shots blijkt dat de met bloedkorsten en uitgelopen make-up toegetakelde vrouw zwanger is. Desondanks wordt ze uit tippelen gestuurd en zet het paar een shot in een wc. De vrouw begint te hallucineren over haar gelukkige jeugd in een welvarend gezin: een familie eet kalkoen, kinderen spelen in de tuin, een meisje likt aan een lolly.

De herinneringen verliezen snel hun glans: de familie aan de dis zet het op een kotsen, de lolly van de dochter des huizes blijkt een roze pik. De American Dream valt weer eens in stukken. Het failliet van die droom lijkt een favoriet thema van Jonas Akerlund. In veel van zijn clips toont hij typisch Amerikaanse symbolen van een geslaagd bestaan, om direct daarna hun ontluistering te verbeelden. De junkie uit de Smashing Pumpkins-clip krijgt na haar herinneringen aan de `happy family' niet voor niets een miskraam.

My Favourite Game (1998) van de Zweedse groep The Cardigans draaide om Amerika's favoriete bezigheid: autorijden. Zangeres Nina Persson stapt in een ruime cabriolet nadat ze een kei op haar gaspedaal heeft gelegd. Ze maakt contact en begint te rijden over het lange zwarte lint asfalt dat de woestijn doorsnijdt. Dan begint ze haar spel: spookrijden en tegenliggers van de weg afrijden. Met grote explosies vliegt de ene na de andere Amerikaanse bak over de kop. Persson blijft onbewogen. Ze kijkt niet om naar de wrakken die ze achterlaat. En dankzij de steen op het gaspedaal kan ze al rijdend op de bank gaan staan en met gesloten ogen de wind door haar haren voelen waaien. De vaart en de groove van de beelden maakten Perssons iele zang een stuk stoerder.

Het treurigst is de Amerikaanse droom er aan toe in Metallica's Turn The Page. Als opening vertelt een blonde vrouw met verlegen ogen dat ze van kinds af aan al `de entertainment-business' in wilde. De naïeve kijker verwacht een dag uit het leven van een zangeres, actrice of in het slechtste geval chorus-girl. Wat volgt is een meedogenloze tekening van het leven van een stripper die haar dochtertje back stage laat wachten, terwijl ze handelsreizigers en cowboys vermaakt door een zweep tussen haar borsten heen en weer te halen. Daarna gaat ze de baan op. Ze neemt een kerel mee naar huis die haar in elkaar slaat. De clip eindigt als de moeder met een blauw oog op bed ligt en het kind met een handje over haar rug kriebelt. I can raise my kid just as good as any other, zei ze even tevoren nog verbeten tegen de camera.

Groggy

Regisseur Jonas Akerlund reist heen en weer tussen Stockholm, waar hij een filmproductiemaatschappij heeft, en locaties in Europa en Amerika. Op de dag dat ik hem spreek zit hij in Los Angeles. Het is in Nederland al avond – ochtend in LA – als Akerlund enigzins groggy aan de telefoon komt. Hij heeft tot vijf uur 's ochtends gewerkt aan opnamen voor de nieuwe clip van zangeres Macy Gray. Daarin wordt Gray achternagezeten door een aantal klonen van zichzelf, vertelt hij. ,,Tot ze er wanhopig van wordt.'' Akerlund lacht om deze eigen variant op achtervolgingswaanzin.

Met Amerika zegt hij een haat-liefdeverhouding te hebben. ,,Voor mij vertegenwoordigt Amerika het beste en het slechtste dat de wereld te bieden heeft. Er zijn de mooiste landschappen, en vreselijk aardige mensen. Maar ook genoeg afschuwelijke uitwassen en verwaarlozing. Het inspireert me allebei.'' Toch hoeft Akerlund niet altijd naar Amerika om Amerika te verfilmen. Zo blijkt de clip van Try, Try, Try, het nummer van de Smashing Pumpkins, geheel gefilmdin Zweden. ,,De Pumpkins zelf waren er niet eens bij. De stukjes waarin zij te zien waren, draaiden we in Londen. De rest van de locaties vond ik in Stockholm.''

Na Akerlunds doorbraak als clipregisseur (met The Prodigy's Smack My Bitch Up uit 1997), wilden allerlei popmuzikanten graag met hem werken. Maar nog altijd moet er veel onderhandeld worden voor hij aan de slag kan, zegt hij. ,,Als een artiest een clip wil hebben, laat hij verscheidene regisseurs een idee inleveren. Daaruit word je eventueel gekozen. Vervolgens wordt er gepraat over het budget; wil de platenmaatschappij voldoende geld uitgeven? En uiteindelijk moeten we een moment zien te vinden dat we kunnen gaan werken. Dat er ooit nog een clip wordt gedraaid, mag dus een wonder heten.''

De budgetten waarvoor hij clips draait, zijn `middelgroot'. Akerlund noemt geen bedragen. ,,Mijn clips zijn in bepaalde opzichten simpel. Ik organiseer geen massascènes, zoals in de video's van Michael Jackson of allerlei rapclips. En ik maak nauwelijks gebruik van ingewikkelde digitale trucs.'' Voor zijn filmpjes vraagt hij meestal vrienden als acteur, hij heeft andere vrienden die de set-dressing doen, en hij filmt zoveel mogelijk op locatie. De realiteit blijkt redelijk voordelig.

Hij maakt meestal verschillende versies van een clip: een kindvriendelijke en een adults only. ,,In het geval van die clips voor Metallica en Smashing Pumpkins maak ik een langere, met de dialogen en ruige beelden, en een kortere voor de reguliere tv-zenders. De lange versies noem ik `korte film'. Die vertoon ik op filmfestivals en in art-houses. Zo financiert de platenindustrie ook mijn carrière als korte-filmmaker.'' Dat er voor regulier gebruik nogal wat beelden moeten worden uitgehaald, vindt Akerlund geen probleem. ,,De inhoud is minder expliciet, maar de boodschap komt wel over. Alleen in het geval van de clip van The Cardigans vond ik de MTV-versie waardeloos. Daar zat niet één aanrijding meer in. Daardoor begreep niemand meer het idee van de clip.''

In de geschiedenis van de clip is het nogal eens voorgekomen dat muzikanten met een bepaalde regisseur willen werken omdat hun imago aan vernieuwing toe is. Zo ging het met de Nederlandse fotograaf Anton Corbijn en Depeche Mode: dankzij zijn foto's en videoclips werd Depeche Mode van een nauwelijks serieus te nemen teenybopper-groepje een artistiek verantwoord totaalproduct. In het geval van The Cardigans, waarvan de zangeres dankzij Akerlund uitgroeide van kindvrouwtje tot snelwegvamp, lijkt zoiets ook aan de hand.

,,Soms zijn groepen er op uit dat ik een andere kant van ze naar voren haal dan het publiek gewend is. Maar het ligt tegenwoordig anders dan in de jaren tachtig, toen Depeche Mode met Anton Corbijn samenwerkte. Bands veranderen nu razendsnel van imago en stijl. Daar kan ik niet tegenop filmen. Ik heb Madonna in het filmpje bij Music dan wel een wit pak en een cowboyhoed aangetrokken, ik weet zeker dat ze bij haar volgende clip weer een totaal andere uitstraling zal hebben.''

Waar komt Akerlunds interesse voor drugs vandaan? ,,Ik ben er doodsbang voor. Op het fobische af. Maar drugsgebruik staat wel heel dicht bij ons, bij iedereen. Daarom fascineert het me.'' En wat is de achtergrond van al die blote borsten, die de rode draad door Akerlunds oeuvre vormen? ,,Zijn het er zoveel dan? Natuurlijk ben ik daarin geïnteresseerd! Maar toch niet meer dan iedere andere man.''

De clips van Jonas Akerlund zijn genomineerd voor de MTV Europe Music Awards, uitzending 16 november