Ligeti in wellustig Bruegelland

Le Grand Macabre, de opera van György Ligeti die speelt in het Vlaamse `Bruegelland', beleeft na 22 jaar eindelijk zijn eerste voorstelling in België, uiteraard bij de Vlaamse Opera in Antwerpen. De absurdistische opera naar La Ballade du Grand Macabre (1934) van de Brusselaar Michel de Ghelderode is hier, in een co-productie met de opera van Hannover, na uitvoeringen in tal van andere landen eindelijk thuis in dit mythische Vlaanderen. Het is het wellustige en dichtbevolkte Bruegelland, een onbezorgd naïef luilekkerland van eeuwig smikkelen en slempen, bestuurd door een opgewekt kindprinsje.

Het door een milde zon beschenen decor van Hartmut Schörghofer laat dat zien: op de licht-wazige achtergrond verrijst het silhouet van de Kathedraal van Antwerpen. De voorgrond bestaat uit een lieflijke grasheuvel die afkomstig lijkt uit een schilderij van Bruegel over de lente, gesitueerd in het Waasland aan de andere zijde van de Schelde. Na de voorstellingen in de Antwerpen, waar Pieter Bruegel de Oude en zijn schilderende zoons en kleinzoons woonden, gaat Le Grand Macabre nog naar Gent, de stad van de gebroeders Van Eijck. Het vredige toneelbeeld verwijst ook naar hun schilderij De aanbidding van het Lam Gods in de Gentse St. Baafskathedraal.

Het decor van Le Grand Macabre is paradijselijk, maar de apocalyptische handeling vindt plaats op de Dag des Oordeels, waarop de duivelse dood, in de persoon van Nekrotazar, wraakzuchtig de macht overneemt en het menselijk leven degradeert tot afval. De grasheuvel is dan ook een grafheuvel, de door elkaar heen krioelende personages leven in een vuilcontainer en het riool. Het absurdistische, dat vaak herinnert aan de schilderijen van Jeroen Bosch en de Oostendenaar James Ensor, blijkt ook uit Jorge Jara's uitbundige kostumering van een bonte stoet persoonlijkheden: van Don Quichotte en Sancho Panza tot Napoleon en Venus in de schelp, met Botticelli's schilderij in flikkerende Las-Vegasuitvoering.

Het is bijna alsof men naar de place-mat van De Bruiloft van Bruegel kijkt: gezellige innemers, zoals Piet van 't Vat, het liefdespaar Amanda en Amando (in Ligeti's eerste versie nog Clitoria en Spermando geheten), de prins en zijn ministers, de astroloog Astradamors en zijn vrouw Mescalina plus nog wat morsige en volkse types. Na tal van gebeurtenissen beleven ze uiteindelijk de ondergang van de wereld, maar overleven die tot hun verrassing, want de apocalyps ging nog even niet door. Alleen Nekrotzar stierf, of houdt zich schuil, hij lijkt wat dat betreft wel Wotan aan het slot van Götterdämmerung. Zo is er reden voor een met carnavaleske zelfspot gezongen quasi-moraliserend slot over de dood: `Ooit komt hij, maar niet vandaag. En als hij komt, dan is 't zover... Leef zolang in vrolijkheid!' Ligeti's vaak onbekommerd tetterende muziek krijgt hier opeens serieuze klaaglijke ondertonen.

In dit opgewekte requiem voor de wereld heeft de mensheid niets geleerd, de zorgeloze onschuld blijkt onbezoedeld, dat is de grimassende boodschap van deze uitstekend gespeelde en gezongen productie van regisseur Ernst-Theo Richter. Al worden hier heel wat meer kleurrijke middelen gebruikt, in milde dubbelzinnige welwillendheid komt deze productie overeen met die van de Nationale Reisopera in 1998. Toen liet regisseur Stanislas Nordey Le Grand Macabre uitvoeren door witte commedia dell' arte-figuren. Peter Sellars regisseerde een jaar eerder in het preutse Salzburg Le Grand Macabre onder publieke toejuichingen met veel bloot, seks en sm, al tilde hij veel zwaarder aan het wereldleed. Na alle genot en hilariteit moest de gedeprimeerde mensheid bij hem moeizaam verder.

Ook al varieert de scherpte waarmee Le Grand Macabre kan worden geënsceneerd, de actualiteit ervan blijft, juist omdat die zich steeds verlegt. Altijd is er wel aanleiding tot vrees voor ondergang van de wereld. Ten tijde van Ligeti's componeren was het de Koude Oorlog met zijn atoomwapens. Vijftien jaar geleden was het Tsjernobyl, dat Sellars' productie beheerste. Een jaar geleden was het de millenniumwisseling, nu dreigt de apocalyps door het broeikaseffect en klimaatveranderingen, straks genetische manipulatie of wat dan ook. Het perspectief der mensheid blijft macaber.

Voorstelling: Le Grand Macabre van G. Ligeti door de Vlaamse Opera o.l.v. Luca Pfaff. Regie: Ernst-Theo Richter. Gezien: 7/11 KVO Antwerpen. Herh.: t/m 16/11 Antwerpen; 23/11 t/m 3/12 Opera Gent.

    • Kasper Jansen