Schaduwen als reusachtige vrouwen

Soms is er maar weinig voor nodig om een wonder te laten geschieden. Een paar lege flessen afwasmiddel of allesreiniger, wat spiegels en een lichtbron, om precies te zijn. Met die eenvoudige middelen weet de Spaanse kunstenaar Eulàlia Valldosera (1963) de toeschouwer te betoveren. Ze laat de schoonmaakmiddelen ronddraaien op platenspelers en beschijnt ze met het licht van een diaprojector. Zo ontstaan er dramatische, beweeglijke schaduwen op de wanden, die de vorm hebben van reusachtige vrouwen. De silhouetten gaan een dans aan met de toeschouwer. Want waar je je ook in de ruimte begeeft, overal word je achtervolgd door je eigen schaduwen en spiegelbeelden.

In het Rotterdamse kunstcentrum Witte de With richtte Valldosera een fabelachtige tentoonstelling in met installaties, foto's en video's die in de afgelopen tien jaar zijn ontstaan. Iedere zaal is een klein theatertje geworden, waarin alledaagse voorwerpen als wijnglazen en stoelen de hoofdrollen spelen. Met low-tech apparatuur lukt het de Spaanse kunstenaar om een droomwereld te scheppen die niet onderdoet voor virtual reality. De diaprojectoren staan net als de platenspelers gewoon op de grond, soms ondersteund door een stapeltje boeken. En het aardige is dat je daardoor voortdurend het idee hebt dat je de wonderen ook zelf zou kunnen opwekken.

Valldosera werd in Barcelona opgeleid als traditioneel schilder, maar verhuisde eind jaren tachtig naar Nederland en kwam hier in aanraking met, voor haar, nieuwe kunstvormen als performance- en installatiekunst. In de catalogus vertelt de kunstenaar hoe ze, toen ze net haar intrek had genomen in een Amsterdams kraakpand, bij het grof vuil een boek over performancekunst vond. Van kunstenaars als Marina Abramovic en Ulay, namen die in het boek genoemd werden, had Valldosera nog nooit gehoord. Kort daarop leerde ze Ulay persoonlijk kennen, en de gesprekken die ze met hem voerde waren van grote invloed op haar kunst.

De werken die Valldosera tijdens en vlak na haar studie aan de Rietveld Academie maakte, zijn duidelijk schatplichtig aan de performances van Ulay en Abramovic. Hierin gebruikt de kunstenaar steeds haar eigen (naakte) lichaam als uitgangspunt. Op Valldoseras grote kleurenfoto's lijkt haar lichaam als een geestverschijning op te lossen tegen de achtergrond, of liggen haar lichaamsdelen als gebruiksvoorwerpen nonchalant over de vloer verspreid. De mysterieuze, transparante foto's lijken gemanipuleerd met de computer, maar ook aan deze werken kwamen geen digitale technieken te pas. De kunstenaar drukte verscheidene foto's over elkaar af, en lichtte de afzonderlijke lichaamsdelen uit met felle lampen.

Op de benedenverdieping van Witte de With staat het vrouwelijk lichaam centraal, met de indrukwekkende schaduwwerken, de foto's en enkele registraties van performances. Boven, waar het recente werk van Valldosera te zien is, heeft de kunstenaar haar aandacht verlegd naar de huiselijke omgeving. In de tentoonstellingszalen zijn verschillende vertrekken ingericht: een eetkamer, diverse woonkamers en een keuken. Bijzonder mooi en vervreemdend is de badkamer, die een kwartslag gekanteld is, zodat badkuip en wastafel nu aan de muur vastgeklonken zijn. Op de badkamermuur is een videoprojectie van een groep mensen te zien. Maar door de vele spiegels die er hangen, kaatsen details van de videobeelden terug. Die uitsnedes, in de vorm van de spiegels, zijn als bewegende fotolijstjes op de vloer van de badkamer terechtgekomen.

Ondanks de diversiteit aan media en materialen vormt het oeuvre van Eulàlia Valldosera een hechte eenheid. Of het nu gaat om de efemere fotos, de beweeglijke schaduwen of de weerspiegelde video's: alle werken zijn even ingenieus en ongrijpbaar. Hun wonderlijke schoonheid is bedrieglijk. Steeds heb je het gevoel dat de werken, als bij een fata morgana, zullen oplossen zodra je ze te dicht nadert.

Het hoogtepunt van de tentoonstelling is in dit opzicht het werk Shelf for a Hospital Bathroom (1992). Hierin wordt een lichtbundel via de spiegelende deur van een medicijnkastje langs een plankje met cosmetische producten en door de mouw van een doktersjas geleid, om vervolgens via een broekspijp in een po te verdwijnen. De route die het licht volgt, is op te vatten als een metafoor voor het menselijk lichaam en leidt langs het hoofd, de huid, de ledematen, etc. Maar zodra je je hand in de lichtbaan brengt, is de magie doorbroken. Dan is de installatie weer gewoon een plankje boven de wasbak, met tandenborstels en wattenschijfjes, zoals je er zelf ook een in de badkamer hebt hangen.

Tentoonstelling: Eulàlia Valldosera, works 1990-2000. In: Witte de With, Witte de Withstraat 50, Rotterdam. T/m 3 dec. Di-zo 11-18u. Na de tentoonstelling verschijnt een Engelstalige monografie over de kunstenaar.