Eerbetoon aan het tijdperk van de farao's

Farao's van de zon, de eerste tentoonstelling in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden na een grondige renovatie, gaat over het bewind van Amenhotep IV ofwel Achnaton, een van de meest tot de verbeelding sprekende farao's uit de Egyptische geschiedenis. Zijn vader was al een onconventioneel vorst, maar Amenhotep IV was een echte radicaal: binnen vijf jaar na zijn aantreden in 1353 v.Chr. was niets in zijn rijk meer als voorheen. In plaats van de honderden lokale en nationale goden die de Egyptenaren gewend waren te aanbidden, kondigde hij een monotheïstische godsdienst af rond de zonnegod Aton, en hij noemde zichzelf naar hem, Achnaton.

Met zijn hof trok Achnaton van de hoofdstad Thebe naar een nieuwe, uit het niets opgetrokken stad: Achetaton, die al gauw 40.000 inwoners telde. In de kunst liet Achnaton landschappen natuurlijker afbeelden, en mensen kregen meer persoonlijke trekken: markante gezichten, lange armen, dikke buiken. Vrouwen kregen een grotere rol in de koningscultus. Naast hemzelf liet Achnaton zijn vrouw, koningin Nefertiti, prominent afbeelden op beelden en reliëfs, en ook zijn moeder Teje was een belangrijke politieke figuur.

Na een bewind van zeventien jaar overleed Achnaton, en zijn vernieuwingen werden onder zijn piepjonge zoon en troonopvolger Toetanchamon in korte tijd ongedaan gemaakt. Achnatons graf werd verwoest en zijn stad werd verlaten – onder andere omdat het sobere geloof in maar één god bij de gewone Egyptenaren nooit echt was aangeslagen. In de 19de eeuw werden de resten van Achetaton opgegraven bij het huidige el-Amarna.

De tentoonstelling in Leiden is een eerbetoon aan wat de `Amarnaperiode' is gaan heten (1353-1336 v.Chr.), met topstukken uit 32 collecties van over de hele wereld. Er zijn talloze reliëfs en beelden te zien met de koninklijke familie erop, en er is een imposante torso van Achnaton die 1,6 ton weegt. Na een tijdje staan zijn puntkin en dikke lippen in je geheugen gegrift. Het leuke is dat al die koninklijke kunst wordt afgewisseld met sieraden, gebruiksvoorwerpen en afbeeldingen van gewone Egyptenaren, zoals een bloedstollend realistisch, gipsen kopje van een oude vrouw. Naast een kostbare, helblauwe `werpstok' uit een koningsgraf vind je een simpel kindersandaaltje van gevlochten riet. De teksten bij de voorwerpen zijn opvallend spaarzaam en helder – alleen zijn ze slecht belicht, en ongeveer op navelhoogte opgehangen. Vooral de oudere bezoekers van Farao's van de zon beklagen zich er over. Middenin de ruimte staat een enorme maquette van Achetaton, die boven in een filmzaaltje door middel van een flitsende computeranimatie tot leven komt. Zo doemt er een heel stadsleven voor je op, niet alleen de visie van een koning en de zijnen.

Het initiatief voor deze enorme operatie werd genomen door het Boston Museum of Fine Arts, dat het Rijksmuseum voor Oudheden drie jaar geleden benaderde met een verzoek om bruiklenen. Leiden wist vervolgens als enige Europese instelling de 220 stukken ook zelf in huis te halen. De pr rond de tentoonstelling is een beetje schreeuwerig: opzichtige sponsoring door een bank, posters in bushokjes door het land met kreten als `Gek of geniaal' (Achnaton) en `Mooi en machtig' (Nefertiti) erop, en in de museumwinkel prijzige replica's van een briefopener en een `zeer fraai beeld' van farao Amenhotep III. Maar daar staat behalve veel esthetisch genot ook grote wetenschappelijke degelijkheid tegenover. In het boek, dat bijna uit zijn voegen barst van alle mooie plaatjes, doen egyptologen tot in detail verslag van de huidige stand van zaken in het Amarna-onderzoek. Experts uit Nederland, Boston en Berlijn voegen daar nog het hunne aan toe in een lezingencyclus in het museum, die tot februari duurt. Kenners en leken, kunstliefhebbers en historici komen zo op Farao's van de zon allemaal aan hun trekken.

Tentoonstelling: `Farao's van de zon', t/m 18-2 in: Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28, Leiden. Open ma-zo 10-18 u. Toegang ƒ19,50, catalogus ƒ59,90. Tel. (071) 5163163.