Kagel: `Mijn humor is akelig serieus'

In opdracht van zeven concertzalen schreef Mauricio Kagel het muziekdramatische concertstuk `Entführung im Konzertsaal'. Morgen gaat de wereldpremière in het Amsterdamse Concertgebouw.

Op het podium staan stoelen en lessenaars gereed voor een concert met een podiumvullende bezetting. De talrijke stoelen blijven grotendeels leeg, musici en zangers zijn gegijzeld. Uit een belendende ruimte schalt de woedende stem van de ontvoerder. ,,Stuur wat te vreten!' Voor componist Mauricio Kagel (Buenos Aires, 1931) moet muziek over meer gaan dan muziek alleen, en is humor een ernstige zaak.

Kagels Entführung im Konzertsaal ontstond op verzoek van de European Concert Hall Organisation en werd geschreven voor het Schönberg Ensemble, Nederlands Kamerkoor, tenor Christoph Homberger en de stem van een per land wisselend acteur op band. Na de wereldpremière in Amsterdam reist de productie door naar Keulen, Athene, Wenen, New York, Parijs, Brussel en Birmingham.

,,De opdracht was een werk te schrijven met een muziekdramatisch karakter voor uitvoeringen in een gewone concertzaal', licht Kagel toe in de lobby van zijn Amsterdamse hotel. ,,Dat betekent dat je het drama moet concipiëren zonder op decors te kunnen terugvallen. Dat basisgegeven beviel me bijzonder. Het muziekleven en muziek als zodanig zijn hoofdonderwerpen in mijn oeuvre, dus deze opdracht ligt op de steunpilaren van mijn esthetiek.'

Kagel schreef zelf het libretto van Entführung im Konzertsaal. De veertien pagina's tellende tekst laat zich lezen als een klucht. ,,Hopelijk geen polenta', verzucht de ontvoerder als het gewenste `vreten' hem wordt gebracht. Een klein koor van niét gegijzelde zangers levert commentaar op de handeling, en steeds wordt de dirigent in zijn werk onderbroken door het banale geschreeuw van de ontvoerder aan de telefoon. ,,Wanneer je alleen de tekst leest, kan die als `hilarisch' worden opgevat', erkent Kagel fronsend.

,,Maar dan nog is het akelig serieuze humor. Bovendien hoort het publiek tegelijkertijd tekst én muziek. En mijn muziek is allerminst grappig. Zij zal de meeste lachsalvo's op de lippen van het publiek doen besterven, omdat zij de toeschouwer als getuige bij het gegeven van een ontvoering betrekt. Natuurlijk, deze is ontvoering fictie, een reconstructie, een `muzikaal bericht van een voorval', zoals staat op de partituur. Maar de manier waarop het stuk wordt uitgevoerd, maakt dat de toeschouwers veelal bloedserieus op het de gebeurtenissen op het podium zullen reageren.'

Kagel koos zijn politiek geladen thema niet om politieke redenen, zegt hij. ,,Toen ik vijf jaar geleden aan dit stuk begon en besloot een ontvoering in scène te zetten, vermoedde ik totaal niet dat het kidnappen van mensen de vorm van geïndustrialiseerde maffia zou worden die het nu is. Het ging me vooral om de dramatische implicaties van het gegeven. Een ontvoering leent zich volmaakt voor in de concertzaal, omdat het werkelijke drama zich achter de schermen afspeelt. Je hoeft er niets bij te verzinnen. Thema en zaal identificeren zich met elkaar, vinden elkaar in één situatie.

,,Wanneer je bedenkt dat ontvoerders nu bedragen tot veertig miljoen dollar opstrijken, vind ik het geen absurd idee dat ooit een symfonieorkest wordt gekidnapt. Denk eens aan al die Stradivariussen - daar kun je aardig wat losgeld voor eisen! Wie op dat idee zou komen, weet ik natuurlijk ook niet. Criminaliteit is sowieso onlogisch. U speelt voor detective door mij zulke vragen te stellen! Dat zint mij niet. Ik schreef Entführung im Konzertsaal geenszins met de bedoeling de rol van het symfonieorkest in het huidige muziekleven aan de orde te stellen. Symfonische muziek is net zo noodzakelijk als eigentijdse muziek. Het is een dure maar uitermate belangwekkende vorm van museumkunst, die zal blijven bestaan zolang er geld voor is.'

In The Boston Globe onthulde Kagel in 1998 met veel omtrekkende bewegingen dat zijn opdrachtwerk voor zeven Europese concertzalen een cantate op teksten van de achttiende eeuwse Duitse natuurkundige en filosoof Georg Christoph Lichtenberg (1742 - 1799) zou zijn. Op de avond dat Entführung im Konzertsaal speelt, staat dat werk in theorie nog steeds op het programma. ,,Ik heb mijn hele leven een cantate over Lichtenberg willen schrijven', licht Kagel toe. ,,Later besloot ik dat het interessanter was dat niet te doen, en heb ik er deze vorm aan gegeven. De uitvoering van mijn Lichtenberg-cantate wordt door de ontvoering van het orkest onmogelijk gemaakt. Het is fictie binnen fictie, waarin ik mijn fascinatie voor Lichtenberg een plaats heb kunnen geven.'

Drie van de tweeduizend aforismen die Lichtenberg noteerde in zijn Südelbücher (kladschriften), hebben in Entführung im Konzertsaal een plaats gekregen. `Eerst moeten wij geloven, daarna geloven wij' is er één van. Kagels ogen lichten op onder zijn zwarte visserspet. ,,Voor mij zijn de aforismen van Lichtenberg het beste wat je maar kunt lezen. Al was hij eigenlijk geen schrijver, de schriftjes met aforismen die hij naliet zijn het ongeslagen literaire hoogtepunt van de tweede helft van de achttiende eeuw. En dan reken ik de hele wereldliteratuur mee! De ironie en de humor is van een zo geniale scherpzinnigheid Dat is ook de reden dat ik per se iets met zijn aforismen wilde doen.'

Naast Lichtenbergteksten omvat Entführung im Konzertsaal ook een uitgebreide moraliteit, gezongen door de tenor, die barrevoets door de gijzelhouder wordt vrijgegeven. Kagel grijnst. ,,Dubbelzinnig niet? Ik begrijp best dat u mijn tekstkeuze grappig noemt, maar nogmaals: de muziek is geenszins humoristisch, en er klinkt nooit tekst zonder muziek. Het is voor mij als componist bij uitstek interessant te werken met dubbelzinnigheid, in exemplo humor versus ernst. Maar hoe je dubbelzinnigheid vertaalt in muziek, kan ik met woorden niet ondubbelzinnig uitdrukken. Dat kan alleen de muziek zelf vertellen.'

Mauricio Kagel, Entführung im Konzertsaal. Schönberg Ensemble/ Nederlands Kamerkoor en Christoph Homberger o.l.v. Reinbert de Leeuw. 7/11 20.15 uur Concertgebouw Amsterdam. 18 uur: voorproefconcert. Res.: (020) 6718 345.

    • Mischa Spel