Bloed in het koekje

Pulp en mythen gaan hand in hand in de romans van Margaret Atwood, genomineerd voor de Booker Prize. De werkelijkheid wordt aangepast maar nooit verlaten.

Margaret Atwood grinnikt sardonisch. ,,Hoor eens, ik doe dit al vanaf 1969.'' Ze heeft me net het duizelingwekkende parcours van de promotietournee voor haar nieuwe roman, The Blind Assassin, voorgelegd: de oostkust van de VS, de westkust, het midden van de VS, Engeland, Duitsland, Frankrijk, Canada. ,,En in het voorjaar Australië en Nieuw-Zeeland, maar daar kijk ik naar uit.''

Ze heeft meer dan veertig boeken gepubliceerd, romans en poëzie in de eerste plaats, maar ook toneelstukken, televisiescenario's en essays. En in ons gesprek duiken steeds opnieuw nevenactiviteiten op (,,voor die voorstelling had ik de affiches ontworpen, want in die tijd had ik een drukkerij''), die een bijna manische energie laten zien. Moest er een leegte gevuld worden?

,,Ik ben opgegroeid in het hoge noorden van Canada, en daar was niets. Geen televisie, geen bioscopen en op de radio konden we eigenlijk alleen Rusland goed ontvangen. Lezen, schrijven, en tekenen, dat deden we op regenachtige dagen, en die waren er veel. Als je ziek was kreeg je een stapel bladen, lijm en een schaar en dan was je de hele dag bezig met plaatjes van mensen en dingen uit advertenties te knippen en in je schetsboek te plakken. Daar heb ik overigens nog veel aan gehad tijdens het schrijven van The Blind Assassin, dat grotendeels in de jaren dertig speelt. Tijdens de oorlog was Canada niet veel veranderd en ik had aan dat knip- en plakwerk een goed beeld van de mode en de gebruiksvoorwerpen overgehouden. ''

The Blind Assassin, dat genomineerd werd voor de Engelse Booker Prize en zojuist in een Nederlandse vertaling verscheen, is haar tiende roman. Het boek, dat opgebouwd is uit verschillende verhalen in verhalen, die elkaar becommentariëren en aanvullen, toont een groot vakmanschap. Het buitenste verhaal bestaat uit de herinneringen van de tachtigjarige Iris. Atwood: ,,Als je zoals ik de zestig bent gepasseerd, kun je je helaas heel goed voorstellen hoe het is om tachtig te zijn.''

De herinneringen betreffen Iris' leven als dochter van de Canadese industrieel, die uit loyaliteit in een wreed huwelijk terechtkomt. Haar verhaal wordt onderbroken door hoofdstukken uit een korte roman die haar zuster Laura Chase schreef, getiteld The Blind Assassin, en dat haar postuum, na haar zelfmoord, tot een beroemd cultschrijfster heeft gemaakt. Laura's roman verhaalt van een jonge, rijke getrouwde vrouw die een geheime verhouding heeft met een voortvluchtige politieke activist. Ze ontmoeten elkaar in steeds weer andere hotelkamers in achterbuurten. De man is ook schrijver, van science-fictionpulp en in bed vertelt hij zijn minnares verhalen over woeste mythische beschavingen, waarin jonge maagden worden geofferd en misbruikte jongens die blind zijn geworden, zich ontpoppen als ongrijpbare huurmoordenaars.

Dubbelzinnigheid

The Blind Assassin heeft een totaal andere verhaalstructuur dan Atwoods vorige roman, het magnifieke Alias Grace, maar er valt veel te herkennen: de behoefte van de personages om van hun verschrikkelijke ervaringen een verhaal te maken, de gevaarlijke dubbelzinnigheid van de getuigenis, die gebruikt kan worden om de waarheid aan het licht te brengen, maar ook om hem te verdoezelen. Atwood: ,,De structuur van een nieuwe roman komt voort uit het schrijven zelf. Daarom maak ik ook altijd weer een paar valse starts, waar ik verschrikkelijk onzeker van wordt. In deze roman wilde ik uiteindelijk verschillende verhalen naast elkaar zetten, die elkaar aanvullen maar ook tegenspreken. Op bladzijde drie weet je al dat het krantenknipsel uit 1945 iets anders zegt dan wat de bejaarde verteller Iris beweert. Meer dan van de trucs van de Victoriaanse mystery-novel, heb ik me bediend van collagetechnieken, zoals de modernisten deden. De kubisten verwerkten ook krantenknipsels in hun schilderijen, in T.S. Eliots The Waste Land wisselen ook al verschillende stemmen elkaar als toonsoorten af.''

Die techniek doet een groot beroep op Atwoods talent voor literaire pastiche. Ze imiteert de toon van de societykolommen uit de jaren dertig, maar ze blinkt vooral uit in het pulpgenre van de vroege fantasy. ,,Ik ben altijd een liefhebber van science-fiction geweest, van de grootmeesters in het genre, H.G. Wells, John Wyndham en Ray Bradbury, maar ook van de pulpschrijvers. Veel vrouwen zeggen automatisch dat ze niet van het genre houden, maar dat komt omdat ze zich er nooit in verdiept hebben. Als je even doorvraagt, blijken ze Bladerunner wel een goede film te vinden. In Toronto heb je een collectie van dat soort verhalen van voor de oorlog. In een bibliotheek kun je dozen opvragen waaruit dan omzichtig blaadjes worden gehaald die in hun tijd een dubbeltje hebben gekost. Ze hebben allemaal omslagen met halfontklede vrouwen erop. Wat me in het genre aantrekt is de manier waarop individuele emoties in een verhevigde vorm kunnen worden geprojecteerd, tegelijk met maatschappij- en cultuurkritiek. Het fantasy-verhaal dat de man in de novelle aan zijn minnares vertelt, bevat gevoelens die hij op geen andere manier kan uiten.''

De uitzinnigheid van het genre, merk ik op, komt dicht in de buurt van die andere verhevigde vorm van literatuur die zo'n grote rol speelt in het werk van Atwood: de mythe. ,,Zeker. De details van de fictieve wereld die de pulpschrijver in The Blind Assassin verzint, zijn letterlijk afkomstig uit Mesopotamische mythes en natuurlijk uit Ovidius. Die is zo bruikbaar voor schrijvers. Waar zou Shakespeare zijn geweest zonder Ovidius?''

Wanneer de realistische wereld van Atwoods romans wordt binnengedrongen door mythische elementen, gaat het er hard aan toe. In haar roman The Robber Bride zaait de fatale vrouw Zenia dood en verderf. ,,De Engelse negentiende-eeuwse dichter Matthew Arnold beweerde dat de oude Grieken voor zoetheid en licht stonden. Dat heb ik nooit begrepen. Hij moet hun lyrische gedichten in gedachten hebben gehad, hun mythes zijn bij uitstek gewelddadig en bloederig. Je laat een vrouw als Zenia niet je huis binnen als je niet op een of andere manier affiniteit met haar voelt. Voor de drie vriendinnen die het in mijn roman tegen haar moeten opnemen, vertegenwoordigt ze hun eigen schaduwzijde. Zenia speelt in op hun zwaktes en verborgen verlangens. Ze liegt en bedriegt en ontregelt, maar de vrouwen bij wie ze dat doet, zoeken haar onbewust op. Tot verbazing van veel lezers roep ik altijd dat ik me van alle personages in dat boek het meest met haar verwant voel. Haar persoonlijkheid komt het dichtst in de buurt van een romanschrijfster.''

Oplichters

Atwood is gefascineerd door mensen die de levens van anderen weten te ontregelen door middel van hun verbeeldingskracht. Ze verzamelt verhalen over oplichters, beruchte charlatans. ,,Er zijn er ontelbaar veel! Er zijn de laatste jaren heel veel boeken verschenen over mensen die van alles in hun leven verzonnen en dat zijn alleen nog maar degene die betrapt zijn! Hun verhalen zie ik als een vorm van theatrale magie. Een oplichter overtuigt je van een cruciaal feit en zolang je dat ene feit gelooft, overbrugt je geest alle discrepanties in zijn verhaal. Je stelt hem geen lastige vragen omdat je aanneemt dat hij is wie hij zegt te zijn. Goochelaars zien hun beroep als vermaak, maar de charlatan ontregelt met zijn fantasieën de werkelijkheid. Ik heb zojuist een Frans boek gelezen over een man die jarenlang volgehouden heeft dat hij voor een of andere mensenrechtorganisatie in Genève werkte. Iedereen, zijn vrouw en zijn ouders, geloofde hem. Op basis van zijn functie leende hij overal geld, en met dat geld kreeg hij weer ander geld los. Stel je voor hoe dat gegaan moet zijn: `s ochtends nam hij afscheid van zijn vrouw en kinderen en dan reed hij de hele dag rond. Uiteindelijk was het allemaal niet vol te houden, hij raakte verstrikt in zijn eigen leugens. In paniek heeft hij zijn vrouw en kinderen vermoord.''

De mythische ontregelaars in de romans van Atwood zijn zonder uitzondering vrouwen. Ze is gefascineerd door vrouwen die flirten met waanzin, dood en verderf. In haar boeken duikt altijd wel een Ophelia of een Lady Macbeth op. In interviews met de schrijfsters voor feministische bladen valt dan ook vaak een ongemakkelijke toon bij de ondervrager te bespeuren, omdat haar losgeslagen personages evenveel vernietigen als scheppen. ,,Ze herscheppen de werkelijkheid. Wanneer je de verandering zoekt in je leven, krijg je geen garantie dat het een verandering ten goede is. Ik weet niet wie ooit verzonnen heeft dat vrouwen van nature zachtaardig zijn. Waarschijnlijk is er een verband met negentiende eeuwse theorieën over het engelachtige wezen van de vrouw. De beruchte moordenares Lizzie Borden, die haar ouders met een bijl aan mootjes hakte, werd uiteindelijk vrijgesproken onder invloed van organisaties voor vrouwenrechten. Zij beweerden dat geen enkele vrouw tot zoiets gruwelijks in staat zou zijn. Maar vrouwen zijn menselijke wezens en dus tot van allerlei gruwelijks in staat. Vrouwen kunnen heel slecht zijn. Destructief en ook zelfdestructief, lees de kranten maar. Niet dat ze dat ook allemaal zijn, en hetzelfde geldt voor mannen.''

Autisme

In The Blind Assassin ontpopt de volgzame zuster Iris zich onverwachts als de wrekende gerechtigheid. Zij rekent af met haar verschrikkelijke echtgenoot, letterlijk door middel van haar verbeeldingskracht. Dat is ironisch, omdat haar broeierige zuster Laura bekend staat als de schrijfster van de twee.

,,Laura lijdt aan een milde vorm van autisme. Als kind neemt ze alles letterlijk. Spring in de gracht – dat moet je tegen haar niet zeggen. Wanneer iemand haar vertelt dat God overal is, zit ze met een groot probleem, omdat ze het niet als metafoor kan opvatten. De wereld is voor haar beangstigend, omdat zij niet, als andere mensen, afstand kan scheppen door middel van taal. Haar zuster Iris zegt terecht dat alles wat zij vertelt waar is, maar dat houdt natuurlijk niet in dat ze ook alles vertelt.''

Door de ingenieuze constructie en dwingende intrige is The Blind Assassin nadrukkelijk een roman, maar Atwood benadrukt fijntjes het realiteitsgehalte van haar boek. ,,Ja, het is fictie, maar heel veel details zijn echt, there is always some blood in the cookie. Alle politici die erin voorkomen zijn echt, alle plaatsen zijn echt, alle gebouwen ook. Veel details over de vrouwen heb ik ontleend aan de levens van mijn grootmoeder en moeder. Hoe zei de dichteres Marianne Moore het ook alweer? `Imaginaire tuinen met echte kikkers.' Zo is het, ook al is het in mijn werk eerder andersom, verzonnen kikkers in echte tuinen. Fictie is voor mij datgene wat gebeurd zou kunnen zijn. Zo is het genre van de roman ook begonnen: Daniel Defoe die het personage van de hoer Moll Flanders verzon en haar verhaal aan de wereld presenteerde alsof het echt gebeurd was. Ik probeer al mijn feiten te laten kloppen. Al is het maar om te vermijden dat lezers me terechtwijzen. En geloof me, dat doen ze.

,,Weinig mensen beseffen dat verhalen die zij als authentiek beschouwen, in wezen geconstrueerd zijn volgens een vast patroon. Autobiografieën en memoires volgen meestal mythologische of religieuze vormen. Vroeger had je in de Readers Digest van die zogenaamde waargebeurde verhalen, je kent het genre wel, hoe ik een vliegtuigongeluk overleefde, een wilde beer van me afsloeg en Jezus vond. Het zijn verlossingsverhalen gepresenteerd als realisme. Toen ik ging studeren bevonden zich aan de universiteit twee van de belangrijkste moderne onderzoekers van mythes, de literair criticus Northrop Frye en de mediafilosoof Marshall McLuhan. McLuhans eerste boek heette The Mechanical Bride, waarin hij de verborgen betekenis van advertenties onderzocht. Sommige ervan bleken uiterst mythisch. De meeste reclame belooft je het leven van de goden, voor altijd mooi, jong en machtig. Die advertenties had hij in zijn boek afgedrukt en dat mocht niet, dus hij verkocht het illegaal vanuit zijn kelder. Ik kocht een exemplaar van hem en daar zag ik plotseling dezelfde advertenties die ik tijdens mijn jeugd ziek ik bed uit de bladen had geknipt en in mijn schetsboek had geplakt. Eindelijk nam iemand ze net zo serieus als ik altijd had gedaan.''

Margaret Atwood: The Blind Assassin, Uitgeverij Bloomsbury, 524 blz. Prijs: ƒ 49,95. De Nederlandse vertaling is verschenen bij uitgeverij Bert Bakker

Meer over de Booker Prize 2000: Boekenbijlage, pag. 5