Reis naar het eind van de IJstijd

De West Highland Line is een hoogstandje van Victoriaanse ingenieurskunst. In 1995 werden de meeste diensten op dit Schotse spoortje nog met opheffing bedreigd. Inmiddels lijkt de toekomst veilig. Het decor lijkt sinds de laatste IJstijd onveranderd. Deel 9 in de serie bijzondere treinreizen.

Vrijdag 13 oktober, 08.15u. Op officiële gebouwen hangen de vlaggen halfstok, na het overlijden van Donald Dewar, de eerste minister van het Schotse zelfbestuur. En het Midden-Oosten lijkt zich die ochtend in een oorlog te storten. Maar als het dieseltreintje met een net niet hoorbaar `plop' de tunnel uitschiet die het station Queen Street met het bovengrondse Glasgow verbindt, schijnt de zon. Aan boord: scholieren en studenten met weekeindverlof, iets te montere vijftigplussers met rugzakken, een enkele zakenman en een kettingrokende conducteur. Over krap vier uur boemelen op enkelspoor zullen ze 150 kilometer noordelijker zijn in Fort William, de grootste stad van de westelijke Hooglanden onder de Ben Nevis, de hoogste berg van de Britse eilanden.

08.30u. De modderbanken van de rivier de Clyde glijden voorbij. Glasgow is nog steeds een havenstad, maar de stoom van vroeger is verdwenen en de paar overgebleven werven vechten voor hun leven. Toch is niet de hele Victoriaanse boedel afgeschreven. Daarvan getuigt juist deze spoorlijn, de in 1894 geopende West Highland Line. Het Schotse achterland, tot dan alleen per postkoets bereikbaar, werd zo met een keten van bruggen, viaducten en andere ingenieurskunst ontsloten.

09.10u. De trein klimt. Het Argyll Forest Park achter het raam. Wolken kleven als vette watten rond de eerste bergtoppen. Op het water van de fjord onder het spoor, Loch Gare, ligt een oranje ertsschip.

09.17u. Schapen langs de baan. Als de trein – gedang-gedang – langskomt persen ze zich tegen het hek dat langs de rails staat. Bos maakt plaats voor turf, steen en vergezichten. ,,Dit is een van de mooiste en meest romantische treinreizen ter wereld'', zegt Dan McGrory later. ,,Welk seizoen het ook is, op een uurtje van Glasgow ben in je in het prachtigste landschap.'' McGrory, treinfanaat en consultant bij het Schotse regiobestuur, is een van degenen zonder wie het op dit stuk van het Britse spoorwegnet een stuk rustiger zou zijn. Hij hielp in 1995 voorkomen dat de nachttrein van Londen naar Fort William, de Fort William Sleeper, werd opgeheven. En hij hielp er óók voor zorgen dat de stoomtrein van Fort William naar Mallaig, The Jacobite, 's zomers is blijven rijden.

,,De Sleeper is een levensader voor de Highlands'', zegt hij. En hetzelfde geldt voor The Jacobite, genoemd naar de Schotse rebellen die zich hier in de achttiende eeuw op de vlucht voor Cromwells troepen terugtrokken. ,,De 25.000 toeristen die de stoomtrein jaarlijks vervoert kunnen de hotels en B&B's hier niet zomaar missen.'' British Rail zag geen oplossing. In het nieuwe geprivatiseerde bestel was die creativiteit er volgens McGrory wel. In plaats van de drie afzonderlijke slaaptreinen die Londen verbonden met Fort William, Inverness en Aberdeen, rijdt er nu één naar Edinburgh, die zich daar in drieën splitst. Het deel dat naar Fort William moet, rijdt nu een half uurtje vóór ons. De couchettes zijn er net weggeklapt. De koffie die er wordt geschonken is vast net zo bitter en kokend heet.

09.32u. Loch Lomond. We rijden op de bonny bonny banks, uit het gelijknamige lied, en kijken tevergeefs uit naar de stokerij van kapitein Haddocks lievelingswhisky.

09.40u. Wachten op station Ardlui om de zuidwaartse trein langs te laten.

10.08u. Het spoor en de trein splitsen. Het voorste treinstel buigt af naar Oban in het westen. De achterste twee rijtuigen gaan verder naar het noorden.

10.40u. Het Hoefijzer, de beroemdste bocht uit de lijn. Aan de overkant van het dal, zie je waar je straks rijdt. Over meer dan tien kilometer kun je het spoor zien, een volkomen horizontale lijn, uitgekerfd in de wand van de boomloze heuvels.

10.51u. Duizenden meertjes weerkaatsen de zon, alsof er een etalageruit in scherven is gevallen. Rannoch Moor, het grootste turfmoeras van Europa, is nog steeds woest en ledig. Wie een speelfilm wil maken over het eind van de laatste IJstijd hoeft niet verder te zoeken naar een decor. Het spookt er, weten oudere Schotten zeker. En het kan er geweldig spoken, heeft meer dan een moderne wandelaar er ondervonden.

Rannoch Moor was ook de grootste uitdaging voor de bouwers van de West Highland Line. Om het spoor te kunnen leggen tot Fort William móest het moeras worden doorkruist, een andere weg was er niet. Maar het had niet veel gescheeld of het was niet gelukt. Want hoeveel stenen de ingenieurs ook lieten aanvoeren om het ballastbed te leggen, het moeras verzwolg ze. Tot J.H. Renton, een van de directeuren van de spoorlijn die zijn eigen vermogen had geïnvesteerd, een ingeving kreeg. Hij liet eerst een `mat' van boomstammen leggen. En daarop kwam het ballastbed.

De fundering ligt er nog steeds, en vlak voor Rannoch Station voel je het spoor licht deinen. Wie wil weten hoe Renton eruit zag, moet er naar het noordelijke eind van het perron lopen. Daar ligt een zwerfkei waarin de spoorwegarbeiders zijn kop hebben uitgebeiteld.

11.05u. De trein had al drie minuten moeten rijden, maar de conducteur wacht braaf met het geven van het startsein tot een Nederlandse toerist uit de minuscule stationsrestauratie in de trein is teruggekeerd met zijn lunch: een chocopunt en twee Twixen.

11.15u. Corrour, 1.328 voet, meldt een bord op de meest desolate halte van de lijn. Je kunt er overnachten, in het station dat nu een hotel is. Rugzakkers stappen uit, meteen de lange afstandswandelroute op die hier het spoor kruist.

11.20u. We slingeren langs Loch Treig, een stuwmeer vol donker water. Nog een kwartier. Een Schots korhoen, onmiddellijk herkenbaar van de Famous Grouse-fles, vliegt in vrolijke accolades een stukje gelijk met ons op.

11.55u. Ben Nevis schuift langs, zijn top van 1.344 meter in de wolken. Pfwaa-óet, roept de fluit. We zijn in Fort William.

Internet: www.scotrail.co.uk & www.rannoch.net. The Jacobite stoomtrein: +44(0)1463-239026

    • Hans Steketee