Europa in archieven

Dit jaar is niet zoals gebruikelijk één plaats aangewezen die zich mag tooien met de titel `Europese culturele hoofdstad.' Men kon het in Brussel niet eens worden over de stad die in het magische jaar 2000 deze eer te beurt zou vallen. Vrijwel elk land had wel een goede kandidaat, en tja, waarom zou de ene stad het wel worden en een ander niet? Om iedereen tevreden te houden besloot men maar liefst negen steden aan te wijzen, die zich in 2000 `Europese Culturele Stad' mogen noemen.

Wat een laf compromis, was mijn eerste reactie toen ik dit hoorde. Wat heeft een stad er nu aan om zo'n eretitel te moeten delen met acht andere? Toch pakte het anders uit, zoals ik in Reykjavik, een van de culturele steden, merkte. Sigrun Valbergsdóttir, zakelijk leidster van het project Reykjavik 2000, vertelde me dat deze wijze van aanpak bijzonder stimulerend had gewerkt. Niet alleen hebben de negen steden sinds hun uitverkiezing voortdurend onderling overleg, ook hebben ze tal van activiteiten gezamenlijk georganiseerd. ,,Wij in IJsland hebben hierdoor allerlei waardevolle contacten kunnen leggen, die anders nooit tot stand waren gekomen'', aldus Sigrun (in IJsland wordt iedereen met de voornaam aangesproken).

Een interessant voorbeeld van die samenwerking ontdekte ik de volgende dag in een boekhandel van Reykjavik. Daar kocht ik Evidence! Europe reflected in archives, een prachtig uitgegeven boek dat ik nog in geen enkele Nederlandse winkel heb zien liggen. Het vertelt de ontwikkeling van Europa aan de hand van archivalia in de archieven van zeven Europese Culturele Steden van 2000, namelijk Bergen (Noorwegen), Bologna, Kraków, Helsinki, Praag, Santiago de Compostela en Reykjavik. Brussel en Avignon konden helaas niet meedoen.

Via dit originele samenwerkingsproject willen de zeven steden laten zien dat archieven eigenlijk hele `spannende en opwindende instellingen' zijn. Dáár liggen immers de levens van de bewoners van vroeger opgeslagen: hun personalia, huizen, banen, plannen, financiële omstandigheden, eventueel crimineel gedrag en nog veel meer.

Elke stad heeft een aantal documenten en archiefstukken uitgekozen, die in het boek in kleur zijn afgebeeld en van een uitgebreide toelichting voorzien. Bij die keuze lieten de archivarissen zich leiden door twee thema's, namelijk `Waarom is onze stad bijzonder?' en `Wat betekent het om Europeaan te zijn?' Het aardige is dat deze toelichtingen niet alleen in het Engels zijn geschreven, de `hoofdtaal' van het project, maar telkens ook in de taal van het land waarvan een document wordt behandeld. Het verhaal over een zegel uit 1336 van koning Casimir de Grote van Polen, oprichter van de universiteit van Kraków, wordt dus zowel in het Engels als in het Pools verteld. En bij een plattegrond van Reykjavik uit 1876 (de stad telde toen 2.567 inwoners, nu zijn dit er 109.795) kan men de tekst ook in het mooie IJslands lezen.

'Alles is interessant', zeggen de zeven archivarissen en dus hebben ze oud en nieuw, kostbare tekeningen en vodjes papier, foto's en schoolschriften door elkaar gegooid. De klacht van een oude man die in 1945 in Reykjavik de eenden voert en daarvoor een vergoeding van de gemeente vraagt, geeft net zo goed een beeld van de tijd en de sociale omstandigheden als een schitterend ingekleurde codex uit 1413 in Praag. Zo schetsen de zeven steden aan de hand van zeer uiteenlopende documenten een beeld van zichzelf, van lange winternachten in Helsinki tot een heksenverbranding in 1594 in Bergen.

Maar hierbij hebben de steden het niet gelaten. Ze hebben ook een internetcafé geopend, Café 9 Net geheten. Hier kunnen bewoners en instellingen presentaties en andere evenementen van de Culturele Steden 2000 direct meebeleven, ja ze kunnen ook meepraten. In Reykjavik bezocht ik dit Café 9 Net in het splinternieuwe Art Museum. Tal van IJslanders zaten hier via de computerschermen met `culturele stadgenoten' te communiceren, terwijl op een reusachtig scherm een evenement werd geprojecteerd, dat op dat moment plaatsvond in Bergen. Vanuit hun verafgelegen eiland zitten de IJslanders opeens midden in Europa en horen ze er helemaal bij.

Internet: www.euarchives.org en www.reykjavik2000